Tekst Cettiny Militello pt. Papa Francesco e l’apertura alle donne dei ministeri istituiti: ambiguità e domande (opublikowany w monografii naukowej ,,Le pape Francois et la reforme liturgique” pod redakcję A. Cardita) podejmuje problem udziału kobiet w posługach i ministeriach Kościoła, koncentrując się przede wszystkim na zmianach dokonanych przez papieża Franciszka. Autorka przedstawia rozwój tego zagadnienia od okresu Soboru Watykańskiego II, przez pontyfikaty Pawła VI i Jana Pawła II, aż po decyzje Franciszka dotyczące ustanowionych posług lektora, akolity i katechisty. Jej zasadniczym celem nie jest jedynie przedstawienie kolejnych zmian prawnych, lecz postawienie pytania o ich znaczenie eklezjologiczne: czy otwarcie posług dla kobiet rzeczywiście prowadzi do przezwyciężenia tradycyjnego podziału na duchowieństwo i świeckich oraz do nowego rozumienia posługi w Kościele.
Na początku Militello przypomina, że już w czasie Soboru Watykańskiego II kwestia kobiet i ich miejsca w Kościele pozostawała jednym z ważnych, choć nierozwiązanych problemów. Paweł VI, zamykając Sobór, pozostawił trzy zasadnicze kwestie wymagające dalszej refleksji: celibat, regulację narodzin oraz właśnie posługę kobiet. Autorka zwraca uwagę, że wykluczenie kobiet z ustanowionych ministeriów było szczególnie znaczące, ponieważ pozostawało związane z utrwalonym przez wieki rozumieniem tradycji kościelnej. Jednocześnie rozwój życia Kościoła pokazywał, że kobiety faktycznie wykonywały wiele zadań o charakterze duszpasterskim i liturgicznym, choć często nie posiadały formalnego statusu ministerialnego.
W tym kontekście autorka omawia doświadczenia Kościoła lat siedemdziesiątych. W wielu wspólnotach kobiety zaczęły wykonywać różne „ministeri di fatto”, czyli posługi faktyczne. Podejmowały między innymi funkcje związane z przygotowaniem liturgii, śpiewem, czytaniem, przyjmowaniem darów, pomocą chorym, działalnością charytatywną czy katechezą. Rozwój tych praktyk pokazywał, że rzeczywiste życie wspólnot chrześcijańskich zaczęło wyprzedzać formalne regulacje kościelne. Militello dostrzega tutaj istotne napięcie: kobiety coraz aktywniej uczestniczyły w życiu Kościoła, podczas gdy oficjalne struktury ministerialne nadal pozostawały w dużej mierze zarezerwowane dla mężczyzn.
Następnie autorka przechodzi do problemu ministeriów ustanowionych. Tradycyjnie lektorat i akolitat były związane z mężczyznami, a ich status został określony między innymi przez Ministeria quaedam Pawła VI z 1972 r. Militello pokazuje, że podział na „ministeria facta” i „ministeria instituta” w pewien sposób odsuwał problem kobiet, ponieważ kobiety mogły wykonywać wiele czynności liturgicznych faktycznie, ale niekoniecznie otrzymywały formalne ustanowienie. W konsekwencji ich obecność w liturgii była coraz bardziej widoczna, jednak nie zawsze znajdowała odzwierciedlenie w oficjalnym języku ministerialnym Kościoła. Autorka podkreśla również, że dyskusja o kobietach i ministeriach nie może być ograniczona wyłącznie do argumentacji biblijnej czy teologicznej. Jej zdaniem problem ma także charakter kulturowy i historyczny. Tradycyjne ograniczenia dotyczące kobiet powstawały w określonych warunkach społecznych i kulturowych, dlatego konieczne jest ponowne zbadanie, które elementy rzeczywiście wynikają z istoty wiary i sakramentalnej struktury Kościoła, a które są konsekwencją dawnych modeli kulturowych. Militello zwraca uwagę na rozwój badań dotyczących kobiet w pierwszych wspólnotach chrześcijańskich, wskazując, że współczesna egzegeza, historia i badania nad źródłami liturgicznymi dostarczają coraz większej liczby argumentów za bardziej aktywnym rozumieniem roli kobiet w Kościele. Ważnym elementem artykułu jest również krytyczne spojrzenie na dokumenty regulujące posługi świeckich. Militello analizuje między innymi Instrukcję Disposizioni pratiche z 1997 r., dotyczącą współpracy wiernych świeckich z posługą kapłanów. Autorka zauważa, że dokument ten, mimo dopuszczania pewnych form zaangażowania świeckich, pozostaje osadzony w modelu mocno skoncentrowanym na kapłaństwie hierarchicznym. W jej ocenie problemem jest utożsamianie posługi przede wszystkim z funkcją (munus) rozumianą jako coś przekazanego przez władzę kościelną, podczas gdy bardziej właściwe byłoby dostrzeżenie charyzmatycznego i wspólnotowego wymiaru posługi. Posługa powinna bowiem wynikać nie tylko z formalnego ustanowienia, lecz także z darów udzielanych przez Ducha Świętego i rozpoznawanych przez wspólnotę.
Szczególnie istotna jest część poświęcona papieżowi Franciszkowi. Militello zauważa, że jego pontyfikat przyniósł wyraźne otwarcie na obecność kobiet w strukturach i posługach Kościoła. Autorka wskazuje na wypowiedzi Franciszka dotyczące kobiet, jego krytykę przemocy i wykorzystywania kobiet oraz jego przekonanie o konieczności większego udziału kobiet w życiu Kościoła. Jednocześnie podkreśla pewną ambiwalencję tego podejścia: Franciszek bardzo mocno mówi o godności, kompetencjach i konieczności obecności kobiet, ale jednocześnie nie zawsze przekracza tradycyjny język dotyczący ich miejsca w Kościele. Przełomowym wydarzeniem jest dla Militello Motu proprio Spiritus Domini z 10 stycznia 2021 r. Dokument ten zmienił kan. 230 § 1 Kodeksu Prawa Kanonicznego, otwierając możliwość ustanawiania kobiet na stałe w posługach lektora i akolity. Była to istotna zmiana, ponieważ wcześniejsze przepisy mówiły o mężczyznach świeckich. Franciszek dokonał więc zmiany nie przez ustanowienie całkowicie nowych posług, lecz przez usunięcie ograniczenia dotyczącego płci. Militello podkreśla przy tym, że decyzja ta odpowiadała praktyce, która już od dawna istniała w wielu wspólnotach. Autorka zwraca jednak uwagę, że Spiritus Domini nie rozwiązuje wszystkich problemów. Formalne dopuszczenie kobiet do lektoratu i akolitatu jest ważnym krokiem, ale nadal pozostaje pytanie o status teologiczny i eklezjologiczny ministeriów świeckich. Jeżeli bowiem posługi wynikają z chrztu i charyzmatów udzielanych przez Ducha Świętego, to dlaczego miałyby być rozumiane przede wszystkim jako funkcje podporządkowane strukturze hierarchicznej? Militello dostrzega tutaj potrzebę głębszej zmiany eklezjologicznej, a nie tylko kolejnych zmian prawnych. W tym kontekście autorka przywołuje również Motu proprio Antiquum ministerium z 10 maja 2021 r., którym Franciszek ustanowił posługę katechisty. Dokument ten ma dla niej znaczenie szersze niż samo stworzenie nowej funkcji. Pokazuje bowiem możliwość ponownego odkrycia zasady, zgodnie z którą posługi wynikają z charyzmatów obecnych w całym Ludzie Bożym. Nie każda posługa musi być zatem związana z sakramentem święceń. Mogą istnieć posługi oparte na sakramencie chrztu, rozpoznanych darach i rzeczywistych potrzebach wspólnoty.
W zakończeniu Militello wskazuje, że mimo zmian dokonanych przez Franciszka pozostają otwarte dwie zasadnicze kwestie. Pierwszą jest możliwość dopuszczenia kobiet do sakramentu święceń, zwłaszcza do diakonatu; drugą jest głębsze określenie relacji między ministeriami ustanowionymi a różnymi posługami świeckich. Autorka uważa, że problem nie może być rozwiązywany jedynie poprzez stopniowe dopuszczanie kobiet do kolejnych funkcji. Potrzebna jest raczej zmiana sposobu rozumienia Kościoła, w którym wszyscy ochrzczeni są podmiotami jego życia i misji. Ostatecznie tekst Militello prowadzi do wizji Kościoła, który powinien odejść od prostego modelu przeciwstawiającego duchownych i świeckich, mężczyzn i kobiety, hierarchię i wspólnotę. Autorka proponuje spojrzenie bardziej „poliedryczne”, zgodne z często stosowanym przez Franciszka obrazem wielościanu, w którym różnorodne osoby, charyzmaty i posługi nie zostają zredukowane do jednej formy, ale współtworzą jedność Kościoła. W tym sensie otwarcie ministeriów dla kobiet jest dla niej nie tylko kwestią równouprawnienia, lecz elementem szerszej przemiany eklezjologicznej. Chodzi o uznanie, że Kościół jest wspólnotą wszystkich ochrzczonych, a jego życie i misja powinny uwzględniać różnorodność charyzmatów, powołań i posług udzielanych przez Ducha Świętego. Najważniejszym przesłaniem tekstu jest więc stwierdzenie, że decyzje Franciszka dotyczące lektoratu, akolitatu i katechisty są ważnym, ale nieostatecznym etapem procesu rozpoczętego znacznie wcześniej. Zmiana prawa kanonicznego otwierająca posługi dla kobiet stanowi konkretny krok, ale według Militello prawdziwym wyzwaniem pozostaje przemyślenie samej natury ministerium w Kościele: jego zakorzenienia w chrzcie, charyzmatach, wspólnocie i misji całego Ludu Bożego. Tekst ma zatem charakter nie tylko historyczny, lecz przede wszystkim eklezjologiczny i liturgiczny, ponieważ pyta o to, jak powinna wyglądać posługa w Kościele, który coraz wyraźniej odkrywa powszechne powołanie wszystkich ochrzczonych do uczestnictwa w jego misji.
Opr. Dawid Makowski
