Celebrowanie liturgii: Msze za zmarłych

Msza św. w intencji zmarłego to wyraz pamięci o nim i wiary w życie pozagrobowe. Jest to najcenniejszy dar duchowy żywych dla zmarłego. Jest on świadczony w klimacie wiary w świętych obcowanie. Śmierć jest udziałem w misterium paschalnym Chrystusa. W obrzędach pogrzebowych i Mszach za zmarłych Kościół celebruje tajemnicę Chrystusa ukrzyżowanego i zmartwychwstałego. Czyni tak, ponieważ jego zmarli członkowie byli ochrzczeni. Oni przez chrzest zostali zanurzeni w śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa. W swej doczesności żyli wiarą w życie wieczne. Przez śmierć złączyli się z Chrystusem. Przeszli przez śmierć ciała do życia wiecznego.

Msze za zmarłych stanowią duchową pomoc Kościoła, aby dokonało się oczyszczenie duszy zmarłego, który odszedł z doczesności w stanie powstrzymującym uczestnictwo w chwale nieba. Wierni modlą się, aby ich zmarli, dzięki Mszom św. i modlitwom zostali przyjęci do grona świętych i wybranych w niebie. Taką świadomość pomocy dla zmarłych mieli ludzie już w Starym Testamencie. Wiedzieli, że „Świętą i zbawienną rzeczą jest modlić się za zmarłych, aby byli od grzechów uwolnieni” (2 Mch 12, 45):

Spośród Mszy za zmarłych najważniejszą jest Msza św. pogrzebowa (por. OWMR, 380). Tę liturgię wolno sprawować we wszystkie dni poza: uroczystościami obowiązującymi: Świętej Bożej Rodzicielki Maryi, Objawienia Pańskiego, Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Wszystkich Świętych i Narodzenia Pańskiego. Nie można sprawować także w Wielki Czwartek, Triduum Paschalne, w niedziele Adwentu, Wielkiego Postu i okresu Wielkanocnego (por. LM/9, 1; OWMR, 380). Można zaś sprawować w dniach obydwu oktaw[1]. W Mszach św. za zmarłych nie odmawia się ,,Chwała”, ani ,,Wierzę” (por. OWMR, 53 i 68).

Mszę pogrzebową sprawuje się zasadniczo w kościele parafialnym zmarłego (por. KPK kan. 1777 §1). Wyjątek stanowi sytuacja wyboru przez zmarłego, przed jego śmiercią, innego kościoła. Tego wyboru mogą też dokonać ci, którzy zajmują się jego pogrzebem. O tej zmianie należy powiadomić proboszcza osoby zmarłej (por. kan. 1777 §2 CIC). Jeśli śmierć miała miejsce poza parafią zmarłego i nie sprowadzono do niej zwłok, wtedy na mocy prawa można sprawować liturgię pogrzebową w parafii zgonu (por. kan. 1777 §3 CIC). Mszy św. pogrzebowej nie sprawuje się, gdy komuś zgodnie z prawem odmówiono pochówku katolickiego (KPK kan. 1785).

Obrzędy pogrzebowe dorosłych odprawia się zasadniczo w kolorze fioletowym lub czarnym. Jeżeli zmarły wyraził przed śmiercią pragnienie, aby użyto szat białych, można je spełnić. Pogrzeb dzieci odprawia się w szatach koloru białego. Mszę świętą z okazji pogrzebu dziecka ochrzczonego celebruje się korzystając z formularza „Msza w czasie pogrzebu dziecka ochrzczonego”. Pod­czas Mszy św. Kościół modli się za rodziców, którzy przedwcześnie utracili swoje dziecko, aby doświadczyli pocieszenia płynącego z wiary. W drugiej i trzeciej modlitwie eu­charystycznej nie używa się modlitw wstawienni­czych przewidzianych w mszach za zmarłych.

Podczas pogrzebu dziecka nie ochrzczonego Mszę świętą celebruje się w szatach koloru bia­łego. Stosuje się formularz „Msza w czasie pogrzebu dziecka nie ochrzczonego”. Sprawując Mszę św. Kościół modli się za rodzi­ców, którzy przedwcześnie utracili swoje dziecko. Prosi Boga, by oni doświadczyli duchowej pociechy, płynącej z wiary, że Chrystus jest Życiem i Zmartwychwstaniem. Msza święta nie ma charakteru przebłagalnego, gdyż dziecko nie mogło popełnić zła. Dlatego w drugiej i trzeciej modlitwie eucha­rystycznej nie używa się modlitw wstawienniczych przewidzianych w mszach za zmarłych.

Msze za zmarłych można sprawować po otrzymaniu wiadomości o zgonie, podczas ostatecznego pogrzebania zmarłego i w pierwszą rocznicę śmierci. Takie celebracja mogą być w dni powszedni, także we wspomnienia obowiązkowego. Nie mogą być w Środę Popielcową oraz w Wielkim Tygodniu (por. OWMR, 381).

Msze za zmarłych, zwane „codziennymi”, wolno sprawować w każdy dzień powszedni Okresu Zwykłego, także we wspomnienie dowolne  (por. OWMR, 381). Można korzystać z czytań własnych (por. LM/9, 9, 4). W modlitwie powszechnej należy uwzględnić okoliczność sprawowanej Mszy św.

Mszał rzymski zawiera następujące formularze Mszy za zmarłych:

• Msze pogrzebowe: (I-II) poza Okresem Wielkanocnym, (III) w Okresie Wielkanocnym, (IV) modlitwy do wyboru.
• Msze w rocznicę śmierci lub pogrzebu: (V-VI) w rocznicę śmierci poza Okresem Wielkanocnym, (VII) w rocznicę śmierci w Okresie Wielkanocnym, (VIII-IX) modlitwy do wyboru w rocznicę śmierci.
• Msze w różne wspomnienia zmarłych: (X-XI) za jednego zmarłego, (XII-XIV)
  za wielu albo za wszystkich zmarłych.
• Modlitwy mszalne za zmarłych: (XV-XVII) za zmarłego papieża, (XVIII) za zmarłego biskupa diecezji, (XIX) za innego zmarłego biskupa lub kardynała, (XX-XXI)
  za zmarłego kapłana, (XXII) za zmarłego diakona, (XXIII) za zmarłego zakonnika lub zakonnicę, (XXIV-XXVI) za jednego zmarłego, (XXVII) za zmarłych w młodym wieku, (XXVIII) za zmarłych, którzy pracowali w służbie Ewangelii, (XXIX)
  za zmarłych po długiej chorobie, (XXX) za zmarłych w obronie ojczyzny, (XXXI)
  za zmarłych nagle, (XXXII-XXXIV) za wielu zmarłych, (XXXV) za zmarłych małżonków, (XXXVI) za zmarłych rodziców celebransa, (XXXVII) za zmarłych rodziców, (XXXVIII) za zmarłego ojca rodziny, (XXXIX) za zmarłą matkę rodziny, (XL) za zmarłych krewnych, przyjaciół i dobroczyńców.
• Msze w czasie pogrzebów dzieci: (XLI) Msza w czasie pogrzebu dziecka ochrzczonego, (XLII) Msza w czasie pogrzebu dziecka nieochrzczonego.

Są specjalne czytania podczas Mszy św. pogrzebowych. Kościół zezwala skorzystać z nich także w Mszach celebrowanych po otrzymaniu wiadomości o zgonie i w pierwszą rocznicę śmierci, jeśli wypadają one w oktawie Narodzenia Pańskiego czy we wspomnienia obowiązkowe i dni powszednie. W Mszach ,,codziennych” za zmarłych w dni powszednie okresu zwykłego, czy we wspomnienie dowolne, można korzystać z czytań z Mszy żałobnych. Msze św. podczas pogrzebu dziecka ochrzczonego czy dziecka nieochrzczonego mają własne czytania (por. LM/9, 100-105).

W wielu parafiach w Polsce są zwyczaje celebrowania Mszy świętych za zmarłych w 7 dzień po śmierci, w 30 dzień po śmierci, co ma uzasadnienie biblijne. Izraelici opłakiwali Mojżesza na stepach Moabu przez trzydzieści dni (Pwt 34, 8). Wierni proszą też o mszę św., zwaną gregorianką. Jest to praktyka pobożnościową, zapoczątkowana przez papieża św. Grzegorza Wielkiego. Tę pobożną praktykę, jako duchowo wartościową, potwierdził sobór trydencki (1545-1563). Święta Kongregacja Odpustów, w dekrecie z 15 marca 1884 roku, oświadczyła, że ufność żywiona przez wiernych odnośnie wielkiej wartości trzydziestu Mszy gregoriańskich jest pobożna i rozumna.

Dawid Makowski

[1] Mówią o tym odpowiedzi na wątpliwości, opublikowane w czasopiśmie obecnej Dykasterii ds. Kultu Bożego
i Dyscypliny Sakramentów: