Antoni Julian Nowowiejski (1858-1941) był jednym z najwybitniejszych polskich liturgistów przełomu XIX i XX w. oraz jednym z pierwszych pionierów Ruchu Liturgicznego w Polsce. Przez większą część życia związany był z Płockiem. Po studiach w Akademii Duchownej w Petersburgu został profesorem Seminarium Duchownego w Płocku, gdzie wykładał m.in. liturgikę, teologię moralną i łacinę. W latach 1901–1908 był rektorem seminarium, a w 1908 r. został biskupem płockim.
Jego znaczenie dla liturgiki polskiej wynika przede wszystkim z ogromnego dorobku naukowego. Już w 1886 r. opublikował pracę Śpiew liturgiczny, muzyka i chóry Kościoła katolickiego, a następnie szereg opracowań dotyczących poszczególnych funkcji i obrzędów liturgicznych, m.in. Ceremoniarz i jego czynności, Turyferarz i jego czynności oraz Akolici i ich czynności. Szczególne znaczenie miał jednak jego monumentalny „Wykład liturgii Kościoła katolickiego”, którego pierwsze cztery tomy ukazały się w latach 1893–1898, a piąty został opublikowany dopiero w XX wieku z zachowanych rękopisów. Dzieło liczy ponad 4000 stron i pozostaje jednym z największych polskich opracowań liturgii rzymskiej.
Nowowiejski interesował się przede wszystkim historią liturgii, jej obrzędami, znaczeniem poszczególnych funkcji oraz prawidłowym sprawowaniem kultu. Jego prace miały ogromne znaczenie formacyjne: dostarczały duchowieństwu systematycznej wiedzy potrzebnej do sprawowania liturgii. Nie był jednak jeszcze przedstawicielem Ruchu Liturgicznego w jego późniejszym, typowym znaczeniu – nie stawiał w centrum programu aktywnego uczestnictwa wiernych tak mocno jak Kordel czy późniejsi działacze. Jego działalność przygotowała jednak intelektualne i formacyjne podstawy, na których późniejszy ruch mógł się rozwijać. W opracowaniach historycznych jest dlatego określany wprost jako pionier Ruchu Liturgicznego w Polsce.
Istotne jest również to, że Nowowiejski nie był wyłącznie uczonym. Jako biskup troszczył się o rozwój życia liturgicznego swojej diecezji, a jego zainteresowanie liturgią łączyło się z troską o muzykę kościelną, sztukę sakralną i piękno celebracji. Jego osobiste umiłowanie Eucharystii i dbałość o właściwe sprawowanie liturgii były wspominane przez jego współpracowników. Zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym Soldau w Działdowie w 1941 r.; w 1999 r. Jan Paweł II beatyfikował go wraz ze 108 męczennikami II wojny światowej.
Opr. Dawid Makowski
