Giovanni Battista Montini (1897–1978), późniejszy papież Paweł VI, nie był przedstawicielem Ruchu Liturgicznego w ścisłym znaczeniu, jednak należał do osób, które odegrały istotną rolę w przejściu od przedwojennej odnowy liturgicznej do reformy liturgicznej Soboru Watykańskiego II. Jego zainteresowanie liturgią rozwijało się w ramach szerszej troski o odnowę duszpasterstwa, formację wiernych i pogłębienie ich uczestnictwa w życiu Kościoła. Szczególne znaczenie miało środowisko Mediolanu, z którym Montini był związany przez znaczną część swojego życia. Jako młody kapłan pozostawał w kontakcie z osobami zaangażowanymi w odnowę liturgiczną, między innymi z Giulio Bevilacquą, a później, jako arcybiskup Mediolanu, wspierał rozwój inicjatyw duszpasterskich i liturgicznych.
Montini postrzegał liturgię w kontekście całej odnowy życia Kościoła. Nie chodziło mu jedynie o zmianę poszczególnych obrzędów czy przepisów, lecz o to, aby wierni lepiej rozumieli sprawowane misteria i rzeczywiście uczestniczyli w życiu wspólnoty. W tym sensie jego myślenie było bliskie podstawowym postulatom dojrzewającego Ruchu Liturgicznego, zwłaszcza idei świadomego, czynnego i owocnego uczestnictwa wiernych. Jako arcybiskup Mediolanu w latach 1954–1963 rozwijał duszpasterstwo odpowiadające przemianom współczesnego społeczeństwa, a liturgia zajmowała w nim ważne miejsce jako zasadnicze źródło życia wspólnoty chrześcijańskiej.
Istotnym momentem była jego działalność na rzecz odnowy liturgicznej w archidiecezji mediolańskiej. Montini wspierał formację liturgiczną duchowieństwa i wiernych oraz inicjatywy mające przybliżyć liturgię współczesnemu człowiekowi. Jego podejście było przy tym charakterystyczne dla szerszego nurtu włoskiego katolicyzmu, który próbował połączyć wierność tradycji z duszpasterskim dostosowaniem Kościoła do nowych warunków kulturowych. Montini nie traktował więc liturgii jako rzeczywistości oderwanej od przemian społecznych, lecz jako przestrzeń, w której Kościół miał spotykać człowieka współczesnego.
Jego znaczenie wzrosło zdecydowanie po wyborze na papieża 21 czerwca 1963 r., już w trakcie Soboru Watykańskiego II. Montini zdecydował się na kontynuowanie Soboru rozpoczętego przez Jana XXIII i nadał mu wyraźny kierunek duszpasterski. Jednym z najważniejszych tematów soborowych była odnowa liturgii. 4 grudnia 1963 r. Paweł VI promulgował konstytucję Sacrosanctum Concilium, pierwszy dokument Soboru Watykańskiego II. Od tego momentu szczególną odpowiedzialność za realizację jej postanowień powierzono powołanemu przez Pawła VI Consilium ad exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia, któremu przewodniczył kard. Giacomo Lercaro, a sekretarzem został abp Annibale Bugnini.
Paweł VI aktywnie uczestniczył w procesie wdrażania reformy. Jego pontyfikat przypadł na okres bardzo intensywnych prac nad rewizją ksiąg liturgicznych, zmianą obrzędów oraz przygotowaniem nowych form celebracji. Papież wielokrotnie wypowiadał się na temat konieczności właściwego rozumienia reformy, podkreślając, że jej celem powinno być głębsze uczestnictwo wiernych w misterium Chrystusa. Jednocześnie zdawał sobie sprawę, że tak szeroka reforma wiąże się z trudnościami i wymaga odpowiedniej katechezy oraz formacji.
Szczególnym wydarzeniem było promulgowanie przez Pawła VI nowego Ordo Missae w 1969 r., a następnie Missale Romanum w 1970 r. Reforma Mszy świętej była kulminacyjnym etapem procesu rozpoczętego przez Sacrosanctum Concilium. Wraz z innymi zreformowanymi księgami liturgicznymi stanowiła realizację soborowego postulatu odnowy liturgii. Paweł VI nie był więc jedynie obserwatorem tego procesu, ale jako papież ponosił za jego ostateczny kształt szczególną odpowiedzialność.
Jednocześnie jego stosunek do reformy nie był pozbawiony napięć. Montini znajdował się między oczekiwaniami zwolenników dalszych zmian a obawami części wiernych i duchowieństwa, które dostrzegały w reformie zbyt daleko idące zerwanie z dotychczasową praktyką. Papież starał się przedstawiać reformę jako rozwój tradycji Kościoła, a nie jej odrzucenie. W przemówieniu dotyczącym nowego Ordo Missae w 1969 r. podkreślał, że zmiana form liturgicznych ma służyć lepszemu uczestnictwu wiernych w tajemnicy Chrystusa i Kościoła.
Montini zmarł 6 sierpnia 1978 r. Jego miejsce w historii Ruchu Liturgicznego jest szczególne: nie należał do jego pierwszego pokolenia i nie był jego teoretykiem, lecz stał się jednym z najważniejszych ludzi odpowiedzialnych za przejście od postulatów Ruchu Liturgicznego do ich realizacji na poziomie całego Kościoła łacińskiego. Można go zatem umieścić na końcu historii Ruchu Liturgicznego jako ogniwo łączące odnowę liturgiczną pierwszej połowy XX wieku, Sobór Watykański II (1962-1965) i posoborową reformę liturgii. W tym sensie jego biografia pokazuje również, jak idee wypracowywane przez liturgistów, benedyktynów i środowiska duszpasterskie stopniowo przeszły z poziomu ruchu odnowy do poziomu oficjalnej reformy Kościoła.
Opr. Dawid Makowski
