Konferencja ks. prałata Pierre’a Batiffola wygłoszona dla „Towarzystwa Przyjaciół Katedr” w katedrze w Senlis, pod przewodnictwem Jego Ekscelencji biskupa Douais[1], 26 maja 1914 roku.
26 maja 1914 roku w Senlis członkowie stowarzyszenia „Przyjaciele Katedr” wysłuchali wystąpienia ks. prałata Pierre’a Batiffola. Z autorytetem wynikającym z jego wiedzy i rozległości spojrzenia ukazał on, że w głębi wzniosłych dzieł, z którymi tak chętnie obcują, doświadczając ich dobroczynnego oddziaływania, znajduje się niejako życiodajny rdzeń, który dzieła te karmił i inspirował, a zarazem stanowi źródło ich najgłębszej duchowej owocności: myśl liturgiczna Kościoła.
Tę myśl, tak głęboką i piękną, której wyczucie kultura nowożytna od kilku stuleci coraz bardziej zatraca, należy przybliżać i na nowo ożywiać. Właśnie ten dwojaki cel przyświeca naszemu czasopismu: ukazywać wszystkim pragnącym je rozważać treści, które ożywiają Kościół w kulcie oddawanym Bogu, a następnie jednoczyć i ukierunkowywać wysiłki wszystkich – kapłanów, artystów i wiernych – którzy, przywracając temu kultowi jego duszę, pragną przywrócić piękno jego współczesnym formom wyrazu. Dlatego, obok części poświęconej analizie nabożeństw liturgicznych, coraz więcej miejsca będziemy przeznaczać na przedstawianie słowem i obrazem tych przejawów współczesnej sztuki chrześcijańskiej, które uznamy za godne uwagi.
Pragniemy opublikować w całości konferencję ks. prałata Batiffola, jesteśmy bowiem przekonani, że zgodnie z zamierzeniem samego autora pomoże ona naszym czytelnikom „rozpoznać, zrozumieć i umiłować” tę liturgiczną myśl Kościoła. Przypomni zarazem pełną wdzięku katedrę w Senlis, która trzy miesiące później miała stać się jedną z pierwszych męczennic wojny.
—
EKSCELENCJO, SZANOWNE PANIE, SZANOWNI PANOWIE,
Skoro wszyscy jesteśmy tutaj przyjaciółmi katedr, domyślają się Państwo zapewne, że istnieje więcej niż jeden sposób ich miłowania. Nie zdziwi zatem Państwa, jeśli skorzystam z okazji tego spotkania, aby powiedzieć, jaki sposób wydaje się nam, ludziom służby ołtarza, najbardziej wewnętrzny i najgłębiej religijny.
Spróbuję to przedstawić, przede wszystkim z największą prostotą, ale także z żalem, że nie mówi o tym do Państwa biskup Beauvais. Uczyniłby to bowiem z wyjątkowym autorytetem: autorytetem biskupa, a zarazem najbardziej uczonego biskupa francuskiego episkopatu.
I
Można darzyć katedry – lub, jeśli Państwo wolą, średniowieczną architekturę kościelną – przywiązaniem właściwym uczonemu. Istnieje przecież nauka o tych budowlach: o ich kamieniach, witrażach, wyrobach złotniczych i elementach drewnianych – i o czym jeszcze? Od stulecia prowadzi się nad nimi badania; wszystko zostało zbadane, opisane, porównane i datowane. Archeolodzy i archiwiści prześcigali się w cierpliwości i przenikliwości. Praca naukowa została przeprowadzona tak starannie, że wkrótce nie pozostanie już nic do poznania z tego, co było poznawalne. Oznacza to, że niebawem wyczerpie się ciekawość naukowa, której przedmiotem były nasze dawne kościoły. Być może nawet założenie Państwa Towarzystwa Przyjaciół Katedr jest znakiem, że nie wystarcza nam już nawet najbardziej kompetentna archeologia i że w tej dziedzinie, podobnie jak w innych, kiedy nauka wypowie już wszystko, co można wiedzieć, pozostaje jeszcze coś do zrozumienia i przeżycia.
Niedawno byliśmy świadkami pojawienia się nowego rodzaju przyjaciół naszych kościołów. Urzekła ich złożona harmonia łącząca tę dawną architekturę z ludem lub miastem, które ją wzniosły, oraz z krajobrazem, w którym nadal trwa. Ten rodzaj przywiązania można by nazwać „barrèsowskim”. Swój najpełniejszy wyraz znajduje on w zdaniu pana Maurice’a Barrèsa, brzmiącym niemal jak inwokacja: „Wiejskie kościoły, francuska przyrodo, głębokie lasy, żywe źródła, stawie w leśnej głuszy – jakże harmonijnie wszystko to współbrzmi!”. Wzruszenie to jest bardzo szczere i w pełni uprawnione. Czy jednak przez to samo jest wzruszeniem religijnym? A jeśli zawiera w sobie religijność, czy jest ona chrześcijańska? Chateaubriand, za Tacytem, lubił powtarzać, że Germanie nazywali Boga „tajemnicą lasów”. Niejednokrotnie można się obawiać, że autor Natchnionego wzgórza składa hołd właśnie temu mglistemu bóstwu.
Powiedział on również, posługując się godnym podziwu obrazem, że każdy kościół jest „skamieniałą medytacją”. To określenie przemawiałoby do nas znacznie bardziej. Brakuje mu jednak wyrażenia tego, że medytacja nie skamieniała do tego stopnia, by nie można było nadal podejmować jej myślą i odnajdywać w niej życia. Mówiąc wprost: barrèsowskie przywiązanie do naszych francuskich kościołów, których wielką niedolę pan Barrès opisał tak szlachetnie i tak we właściwym czasie, wydaje się nam hołdem pośmiertnym.
Tymczasem nasze drogie kościoły rzeczywiście oczekują od nas czegoś więcej.
Państwa przywiązanie do katedr pozwoliło Panom dostrzec, że ich piękno ma charakter duchowy, a zarazem historyczny. Dlatego, odwiedzając je, pragnęliście na nowo ożywiać w nich dawne śpiewy, przekonani, że przywracają one tym starym murom ich najwyższą zdolność uszlachetniania człowieka, budzenia chrześcijańskiego wzruszenia, udzielania światła i pokoju. Przede wszystkim zaś dostrzegliście, że chrześcijanie nie powinni przekraczać progu katedry jedynie po to, by szukać w niej estetycznego dreszczu, i że całe Państwa dzieło pozostałoby czymś błahym, gdyby nie znajdowało dopełnienia w modlitwie.
Panowie, oczekiwaliśmy tego ostatniego kroku. Podobnie bowiem jak istnieje archeologia katedr, istnieje również archeologia modlitwy. Jej szczególnym przywilejem jest łączenie nas z najczystszą starożytnością chrześcijańską. Czy mam się przyznać, że nie potrafię wejść do gotyckiego kościoła, nie myśląc o naszej architekturze romańskiej, będącej bezpośrednią spadkobierczynią tradycji chrześcijaństwa galo-rzymskiego? Czy mam się przyznać, że mam żal zarówno do północnej, jak i do południowej Francji, iż nie zachowała niemal nic z budowli sakralnych IV, V i VI wieku, które znał Grzegorz z Tours? Powstawały one w tym samym czasie co bazyliki afrykańskie, z których pozostały nam przynajmniej ruiny, oraz bazyliki raweńskie i rzymskie, które miały więcej szczęścia i zostały oszczędzone przez czas. Ach, jakże wielkimi burzycielami byli nasi przodkowie od VII do XI wieku! Z owej starożytności, od IV do VI wieku, pozostało nam przynajmniej to, co wydawało się w niej najbardziej kruche.
Podczas kilku Państwa spotkań wykonano przejmujące responsorium Tenebrae factae sunt Marcantonia Ingegneriego. Czy dostatecznie uświadomili sobie Państwo, że muzyka kapelmistrza księcia Mantui jest wprawdzie dziełem godnym podziwu, lecz zastępuje pierwotny śpiew tego responsorium? Że zarówno jego tekst, jak i śpiew stanowią rzymską kompozycję z VI wieku? I że wzruszenie, którego Państwo doznają, słuchając go, wprowadza Państwa dusze w komunię z duszami tamtej odległej starożytności?
Panowie, moją ambicją nie jest uczynienie z „Przyjaciół Katedr” przyjaciół śpiewu gregoriańskiego. Ta sprawa jest już przecież wygrana, nieprawdaż? Śpiew gregoriański jest ozdobą naszej liturgii, a ozdoba zawsze pozostaje czymś dodatkowym. Starsza od śpiewu gregoriańskiego jest sama liturgia w swoich istotnych formach wyrazu, które nadal trwają. I właśnie do ich rozpoznania, zrozumienia oraz umiłowania chciałbym się przyczynić.
II
Mówić o liturgii nie znaczy mówić po prostu o modlitwie. Modlitwa jest bowiem przede wszystkim aktem wewnętrznym i osobistym. Jest skupieniem, wzniesieniem ducha, kontemplacją, adoracją, a także ofiarowaniem lub prośbą. Wszystkie te akty spełniamy w wewnętrznym sanktuarium naszej duszy, w obecności Boga. Mogą one osiągnąć pełnię swojej wartości także wtedy, gdy nasza modlitwa pozostaje modlitwą bez słów i – jak mówią autorzy ascetyczni – modlitwą spojrzenia.
Powołanie chrześcijanina nie ogranicza się jednak do takiego życia modlitwą wewnętrzną i milczącą. Podobnie Ewangelia nie ustanawia jako wyłącznej zasady nakazu zamykania drzwi, kiedy przystępujemy do modlitwy, ani modlenia się jedynie w ukryciu do Ojca, który widzi w ukryciu. Chrystus daje w Ewangelii swoim uczniom zapewnienie, że jeśli dwóch lub trzech zgromadzi się w Jego imię, On jest pośród nich. Chrześcijanie pierwszych czasów gromadzili się właśnie w ten sposób, aby dostąpić obecności niewidzialnego Mistrza. Stąd zapewne nowe znaczenie pozdrowienia, które do siebie kierowali: Dominus vobiscum – Pan jest z nami! Praktykowali modlitwę, którą – z braku lepszego określenia – pozwolą nam Państwo nazwać modlitwą wspólnotową.
Najbardziej pierwotnym wyrazem modlitwy wspólnotowej w rodzącym się Kościele była modlitwa, która od samego początku nosiła nazwę dziękczynienia, czyli Eucharystii. Stanowiła ona ponowne podjęcie i rozwinięcie modlitwy wypowiedzianej przez Zbawiciela podczas Ostatniej Wieczerzy. To dziękczynienie – actio – trwa nadal w dobrze Państwu znanej modlitwie, odmawianej w najświętszej części Mszy. Nosi ona nazwę Kanonu Mszy; rozpoczyna się od Dominus vobiscum i Sursum corda, kończy zaś na Per omnia saecula saeculorum, amen, poprzedzającym Pater. Dawniej – a zwyczaj ten utrzymał się aż do X wieku – całą modlitwę Kanonu Mszy śpiewano na tej samej formule melodycznej, która zachowała się w części nazywanej przez nas prefacją, a także w Pater. Ta formuła melodyczna, odznaczająca się niezwykłą prostotą i niezwykłą uroczystością, nie jest właściwie śpiewem, lecz deklamacją w antycznym znaczeniu tego słowa. Jej zadaniem jest podtrzymywanie głosu celebransa, nadawanie mu większej pełni i donośności, a zarazem charakteru religijnego. Kiedy w obrzędach religii rzymskiej Pontifex Maximus miał wypowiedzieć formułę dedykacyjną, czynność tę określano wyrażeniem praefari carmen. Niewykluczone, że właśnie stąd pochodzi nasze słowo „prefacja” – praefatio.
Ta tak starożytna postać modlitwy deklamowanej, czyli prefacji, nie jest zastrzeżona dla Najświętszej Ofiary Mszy. Najbardziej uroczyste modlitwy Pontyfikału również są prefacjami wykonywanymi w ten sposób. Należą do nich prefacje święceń diakonów i prezbiterów, konsekracji biskupów, poświęcenia kościołów, konsekracji dziewic, błogosławieństwa świętego krzyżma oraz pojednania pokutników w Wielki Czwartek. Dołączmy do nich dwie lepiej znane prefacje, znajdujące się w Mszale i należące do najpiękniejszych: prefację błogosławieństwa paschału oraz prefację błogosławieństwa wody chrzcielnej w Wielką Sobotę. Panowie, jakże byłbym szczęśliwy, gdybym mógł sądzić, że wśród słuchających mnie znajdą się tacy, którzy po powrocie do domu otworzą swój mszalik na obrzędach Wielkiej Soboty i ponownie przeczytają, śpiewając ją sobie, wspaniałą prefację błogosławieństwa paschału! Jest ona cała przeniknięta, cała przepełniona mistycznym liryzmem czerpiącym natchnienie ze świętego Augustyna i z psalmów. Rozbrzmiewają w niej ostatnie radosne tony chrześcijańskiego świata rzymskiego u progu nowych czasów: O felix culpa quae talem ac tantum meruit habere redemptorem ! O vere beata nox quae sola meruit scire tempus et horam in qua Christus ab inferis resurrexit ! Haec nox est de qua scriptum est : Et nox sicut dies illuminabitur… Hujus igitur sanctificatio noctis fugat scelera, culpas lavat… fugat odia, concordiam parat, et curvat imperia… („O szczęśliwa wino, któraś zasłużyła mieć takiego i tak wielkiego Odkupiciela! O prawdziwie błogosławiona nocy, jedyna, któraś zasłużyła poznać czas i godzinę, gdy Chrystus powstał z otchłani! O tej to nocy napisano: A noc jak dzień zajaśnieje… Uświęcająca moc tej nocy oddala zbrodnie, obmywa winy… oddala nienawiść, usposabia do zgody i ugina potęgi…”).
Kanon Mszy w znanej Państwu postaci – niezależnie od poprawek i przekształceń, których nie muszę tutaj szczegółowo omawiać – jest starszy od tego wspaniałego błogosławieństwa paschału: nasz rzymski Kanon Mszy jest poświadczony już w IV wieku. Sam stanowi niejako końcowy etap pewnego rozwoju. Pierwotnie bowiem modlitwa Najświętszej Ofiary, z wyjątkiem opowiadania o Ostatniej Wieczerzy, nie była modlitwą utrwaloną w jednej, niezmiennej formule. Przeciwnie, pozostawiano ją improwizacji i natchnieniu celebransa. Pewien jej przykład znajdujemy w słowach kapłana Saturnina, męczennika w Kartaginie w roku 304. W najokrutniejszej chwili jego męki słyszano, jak poszarpany uderzeniami i okryty krwią – przywołując zapewne modlitwy, które zwykł wypowiadać w zgromadzeniu swoich wiernych – wołał najdonośniejszym głosem: Gratias ago tibi, Domine, pro nomine tuo da mihi sufferentiam… Gratias tibi ago, nec sufficio tibi gratias agere. („Dzięki Ci składam, Panie; ze względu na Twoje imię udziel mi wytrwałości w cierpieniu… Dzięki Ci składam, lecz nie jestem zdolny podziękować Ci dostatecznie”).
Ta najstarsza postać modlitwy – modlitwa deklamowana, modlitwa natchniona jako dar Ducha – była w najwyższym stopniu modlitwą wspólnotową. Przed chwilą ujrzeli Państwo jej najświętszy wyraz w modlitwach, które określamy mianem prefacji. Prefacje te nie wyczerpują jednak możliwości modlitwy wspólnotowej i kapłańskiej.
Otworzą Państwo ponownie swój mszalik, tym razem na liturgii Wielkiego Piątku, na owym szeregu wezwań do modlitwy i oracji, rozpoczynającym się od wezwania: Oremus, dilectissimi nobis, pro Ecclesia sancta Dei… – „Módlmy się, najmilsi, za święty Kościół Boży…”. Wymienia on kolejno wszystkie intencje bliskie sercu wiernych tego świętego Kościoła Bożego: najpierw sam Kościół w jego powszechności, toto orbe diffusa – rozprzestrzeniony po całym świecie; następnie cały porządek społeczności chrześcijańskiej: papieża, biskupów, prezbiterów, diakonów, lektorów, wyznawców, dziewice, wdowy i cały święty lud Boży; potem Cesarstwo Rzymskie; następnie katechumenów; dalej wszystkich cierpiących pod niebem: dotkniętych błędem, chorobą, głodem, więźniów, podróżujących, ludzi słabych i chorych, żeglarzy; następnie owce zagubione w schizmie i herezji; potem Żydów, a wreszcie pogan. Śmiem twierdzić, że nie zdołają Państwo powtórzyć sobie, śpiewając je na towarzyszącej im melodii, tych wezwań i oracji najczystszej i najbardziej przejmującej starożytności chrześcijańskiej, nie doznając jakby dreszczu czułości i współczucia. Nie zdołają Państwo uniknąć nagłego rozpoznania, że ta czułość i to współczucie – całkowicie zanurzone w Bogu, a zarazem w pełni solidarne z odkupioną ludzkością, a nawet szerzej: z ludzkością, która się trudzi, błądzi, szuka i nie wie – to głębokie serce, serce miłosierne, serce ogarniające niezliczone rzesze: serce sędziwej Matki Kościoła, Ecclesia mater.
Bez większej trudności odkryją Państwo również znaczenie modlitw, które są Państwu znane, lecz na które być może dotąd nie zwracali Państwo uwagi. Mam na myśli oracje mszalne: kolektę, sekretę i modlitwę po Komunii. Także tutaj, Panowie, proszę otworzyć mszalik na najstarszych formularzach Mszału Rzymskiego, do których należą formularze wielkopostne. Poprzedza je wskazanie bazyliki rzymskiej, w której sprawowano daną celebrację: Statio ad Sanctum Petrum, Statio ad Sanctam Sabinam, Statio ad Sanctum Joannem in Laterano, Statio ad Sanctum Clementem… – stacja u Świętego Piotra, u Świętej Sabiny, u Świętego Jana na Lateranie, u Świętego Klemensa… Proszę uważnie przyjrzeć się tym oracjom, porównując je ze sobą. Ich tekst został ustalony na długo przed pontyfikatem papieża świętego Grzegorza, zapewne już w IV wieku. Celebrans nie wypowiada ich, zanim nie wezwie zgromadzenia do zjednoczenia się z modlitwą, którą zamierza odmówić: Oremus – „Módlmy się”. To jedno słowo zastępuje bardziej rozwinięte, uroczyste i archaiczne wezwanie, z którym spotkaliśmy się w modlitwach Wielkiego Piątku. Następnie, skoro tylko powie wiernym: „Módlmy się”, celebrans wypowiada modlitwę. Niewątpliwie moglibyśmy sobie wyobrazić, że za każdym razem improwizuje ją, posługując się nowymi słowami. Amerykańscy metodyści nie pojmowaliby tego inaczej. My jednak zachowaliśmy te dawne oracje z IV wieku w całkowicie uzasadnionym przekonaniu, że nie ma nic bardziej rzymskiego niż te zwięzłe, klarowne, symetryczne formuły. Wszystkie są zrytmizowane według tego samego systemu rytmicznego i zbudowane według tego samego schematu: rozpoczynają się od inwokacji skierowanej do Boga i przywołania Jego przymiotu lub dzieła, następnie przedstawiają Bogu prośbę, a kończą się błaganiem skierowanym do Niego przez Jezusa Chrystusa, Jego Syna. Chrześcijanie greccy wprowadzili do swoich oracji poezję, retorykę i rozwlekłość. Chrześcijanie Zachodu, na przykład w Hiszpanii, nie mieli większego niż Grecy wyczucia powściągliwości i zatracili sekret stylu. Rzym natomiast w oracjach naszych najstarszych formularzy mszalnych niejako wybił medale: odznaczające się wyobraźnią raczej oszczędną, lecz rysunkiem mocnym i czystym; stylem, który można by nazwać zarazem biblijnym i epigraficznym; pobożnością pozbawioną mistycznej wylewności, lecz pełną powagi, ufnej pewności i radości.
Panie, które niekiedy – i nie bez racji – uskarżają się na zły smak tak wielu modlitw rzekomo dla was ułożonych, pozwólcie polecić sobie te starożytne formuły pochodzące z Rzymu. Przekładajcie je dla siebie na język francuski odpowiadający waszej osobistej wierze. A jeśli niejedna z tych formuł wyda się wam sucha i surowa, ileż znajdziecie takich, które w swojej zwięzłości wyrażają najżywsze poruszenia waszych religijnych dusz!
„Boże (wybieram przypadkowo kolektę czwartej niedzieli po Wielkanocy), Boże, który sprawiasz, że serca wiernych jednoczą się w jednym pragnieniu, daj swoim ludom miłować to, co nakazujesz, i pragnąć tego, co obiecujesz, aby pośród zmienności tego świata nasze serca trwały tam, gdzie są prawdziwe radości. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, który z Tobą króluje przez wszystkie wieki”.
Nie jest to pobożność Newmana ani Bossueta, ani świętego Bernarda, ani nawet świętego Augustyna. Jest to rzymska pobożność czasów świętej Melanii: wielka szkoła pobożności powściągliwej i mocno ugruntowanej.
Powiedziano – określenie to pochodzi, jak sądzę, od pana Georges’a Sorela – że liturgia jest „teologią wolną od napięcia”. Ta nieco niejasna definicja znajduje uzasadnienie o tyle, o ile nasze prefacje i oracje są pełne treści doktrynalnej, lecz doktryny pozbawionej aparatu dydaktycznego, wyrażającej się językiem najbliższym głębokiemu doświadczeniu naszych dusz, a zarazem językiem wiary najściślejszej i najprostszej. Powtarzam to świadomie: jest to wielka szkoła pobożności mocno ugruntowanej i żywej.
III
Katolicyzm zbyt dobrze znał psychologię tłumów, aby zaniedbać włączanie swoich wiernych w modlitwę kapłańską. Zgromadzenia liturgiczne nie miały być zgromadzeniami ludowymi, w których wierni wznosiliby aklamacje z gorliwością grożącą przerodzeniem się w zgiełk. Wierni mieli nie wznosić okrzyków, lecz śpiewać, a sam śpiew miał już stanowić przejaw harmonii i uporządkowania. Mieli śpiewać w formie odpowiedzi lub echa na wezwanie kapłana. Szczególnie starożytny przykład znajdują Państwo na początku naszych prefacji. Sursum corda – „W górę serca” – mówił celebrans, a lud odpowiadał: Habemus ad Dominum – „Wznosimy je do Pana”. Inny przykład stanowi Kyrie eleison, które samo jest w liturgii rzymskiej mniej starożytne niż Te rogamus audi nos – „Ciebie prosimy, wysłuchaj nas” – z naszych wielkich litanii.
Ach, nasze wielkie litanie! Panowie, cóż za przykład modlitwy dialogowanej! Być może zostały już przez Państwa niemal zapomniane. Proszę pozwolić, że zachęcę do ponownego otwarcia mszalika i – także tutaj – do prześpiewania sobie tych starożytnych wezwań. Tekst, który znajdą Państwo w swoim mszaliku, z wyjątkiem kilku imion świętych, takich jak święty Dominik czy święty Franciszek, sięga epoki karolińskiej. Niektóre jednak grupy wezwań mają znacznie wcześniejszą metrykę. Dotyczy to wezwań kończących się odpowiedzią Te rogamus audi nos, ponieważ formuła ta była rozpowszechniona wśród ludu już na początku IV wieku. Proszę wyobrazić sobie przewodniczącego zgromadzenia, który wypowiada pierwszą część wezwania albo poleca wypowiedzieć ją diakonom lub dzieciom, oraz nieprzeliczoną rzeszę wiernych odpowiadających jednym głosem:
My, grzeszni – Ciebie prosimy, wysłuchaj nas.
Abyś nam przepuścił – Ciebie prosimy, wysłuchaj nas.
Abyś nam przebaczył – Ciebie prosimy, wysłuchaj nas.
Te krótkie, jednogłośne, jakby spontaniczne odpowiedzi wyrażały sposób, w jaki starożytność, kształtująca naszą liturgię, pojmowała konieczność włączania ludu w modlitwę kapłańską i w duchowe usposobienie Kościoła.
Kościół strzeże depozytu prawdy, którą pragnie nam rozdzielać niczym drugi chleb powszedni. Dlatego, gromadząc swoich wiernych, poleca odczytywać wobec nich na głos wybrane ustępy z proroków, Ewangelii i pism apostolskich. Dlatego też już w dawnych czasach przyjął tę bezpośrednią, przystępną formę nauczania, która nosi nazwę pouczenia lub homilii.
Kościół ma w swojej owczarni dusze dzieci oraz dusze dziecięce. Trzeba przykuwać ich uwagę, podtrzymywać ją i pouczać za pomocą gestów przemawiających do oczu, a dla umysłu stanowiących symboliczny przekaz. Szata liturgiczna należy do tego rodzaju wytworów, nie jest jednak tworem starożytnym, skoro na początku V wieku jeszcze nie istniała, o czym świadczy słynna wypowiedź papieża Celestyna skierowana do biskupów Prowansji. Kościół nie obawiał się zapożyczeń ze zwyczajów społeczeństwa rzymskiego: świece na naszych ołtarzach utrwalają znak radości i hołdu, który pochodzi z cesarskiego Rzymu. Niezależnie od pochodzenia przyjętych znaków Kościół przemienia je przez głęboką symbolikę, którą je przenika. Jednak te gesty, znaki i szaty mają swoją historyczną metrykę. Poznanie ich znaczenia jest ważne dla naszej formacji chrześcijańskiej, Panowie, lecz rozumieją Państwo dobrze, że pozostają one elementami dodatkowymi wobec istotnych składników liturgii.
To samo należy powiedzieć o muzyce.
Kiedy nasze kościoły rozrosły się do takich rozmiarów, że głos celebransa w nich ginął, muzyka ofiarowała nam swoje środki wyrazu. Katolicyzm początkowo stawiał opór, przeczuwając, że muzyka będzie dążyła do zdominowania całości, a artyści niekiedy będą narażeni na pokusę śpiewania nie tylko dla Boga. Już święty Hieronim zarzuca im, że śpiewają w kościele jak w teatrze… Święty Hieronim nie znał śpiewaków Przyjaciół Katedr… Zaczęto od psalmodii antyfonalnej, następnie pojawiły się responsoria i graduały, i w ten sposób ukształtował się skarbiec melodii gregoriańskich. Jeśli wśród słuchaczy są gorący miłośnicy tych melodii, niech wybaczą mi stwierdzenie, że melodie gregoriańskie, będące ozdobą naszej liturgii, pozostają jednak wytworem późniejszej fazy jej rozwoju.
Oczywiście wiemy, że muzyka jest źródłem wzruszenia, że muzyka gregoriańska budzi wzruszenie religijne i że melodie gregoriańskie przekładają na język muzyczny teksty komentujące misteria sprawowane w liturgii. Cantare amantis est – mówił święty Augustyn – śpiewać jest właściwością tego, kto miłuje. Niemniej święty Augustyn już w swoich czasach skłaniał się ku przekonaniu, że muzyka odwraca uwagę dusz od istotnego celu liturgii, urzeczywistnianego w modlitwie kapłańskiej. A cóż powiedziałby święty Augustyn o takich muzycznych opracowaniach Mszy, jak Msza w tonacji D Beethovena, których nie sposób już nawet wykonywać gdzie indziej niż w konserwatorium?
IV
Panowie, jeśli udało mi się powiedzieć to, co zamierzałem, wyniosą Państwo z tego spotkania nie mniejszy podziw dla arcydzieł nowożytnej muzyki religijnej, od Palestriny po Césara Francka, ani dla melodii gregoriańskich VI i VII wieku czy hymnów VIII wieku, takich jak hymn na poświęcenie kościoła: Urbs beata Jerusalem, dicta pacis visio – „Błogosławione miasto Jeruzalem, zwane widzeniem pokoju” – którego pan Maurice Barrès, ku swemu ubolewaniu, nie potrafił wyrecytować panu Briandowi. Wyniosą Państwo natomiast przeświadczenie, że w liturgii katolickiej istnieje rzeczywistość starsza od melodii gregoriańskich i prawdziwie dla tej liturgii istotna: rzeczywistość, której wszystko jest podporządkowane i poza którą wszystko pozostaje jedynie ozdobą i interpretacją.
Ta istotna rzeczywistość liturgii jest niczym mistyczne cyborium – baldachim wzniesiony nad ołtarzem, na którym sprawowane są święte misteria, na skrzyżowaniu naw świętej budowli, w punkcie, ku któremu zbiegają się wszystkie spojrzenia. Jakże zasadniczym niezrozumieniem byłoby z naszej strony, Panowie, gdybyśmy jako przyjaciele katedr nie mieli wyczucia tego, bez czego nie sposób ich wyjaśnić! Nasze katedry zostały bowiem wzniesione, podobnie jak skomponowane zostały nasze melodie gregoriańskie, wyłącznie po to, aby dać schronienie tej istotnej rzeczywistości liturgii i przyozdobić ją.
Pewien publicysta opowiadał niedawno, że podczas wielkiego święta spotkał w obejściu chóru paryskiej katedry Notre-Dame, naprzeciw tronu arcybiskupiego, pewną osobistość: profesora najwyższej rangi, wybitnego historyka. Publicysta zachował dyskrecję i nie wymienił nazwiska, którego wszyscy się domyślamy. Dodał, że wielkie było jego zdziwienie, gdy ujrzał dawnego profesora, znanego z antyklerykalnych przekonań, z grubym, zupełnie nowym mszalikiem w ręku. Mistrz uścisnął dłoń swojego ucznia i powiedział:
„Proszę sobie wyobrazić, że nigdy nie zdałem sobie dokładnie sprawy z tego, czym jest Msza. Wiele razy uczestniczyłem w ślubach czy pogrzebach, lecz oczywiście, podobnie jak większość obecnych, pozostawałem całkowicie obcy religijnej stronie ceremonii. Wiem, że celem tego obrzędu jest przeistoczenie, ale na tym moja wiedza się kończy. Przyszedłem więc dzisiaj, aby sprawdzić, czy przy odrobinie dobrej woli zdołam się nim zainteresować. Zaopatrzyłem się w mszalik i trochę go przestudiowałem, aby spróbować śledzić poszczególne części ceremonii”.
Mówiąc to, pokazywał, że otworzył już książkę na częściach stałych Mszy i na formularzu świętego dnia Wielkanocy… Panowie, nie mogę w żaden sposób zagwarantować prawowierności objaśnień liturgicznych i mistycznych, których publicysta udzielił tego dnia swojemu dawnemu profesorowi historii. Odnotowuję jednak, że obaj spotkali się ponownie w Notre–Dame. Publicysta dodaje:
„Mistrz przychodził tam sam znacznie częściej. Odwiedzał także inne kościoły. Stara się zrozumieć, co wierni wnoszą w tak liczne czynności kultu lub co w nich odnajdują, skoro dawniej wydawały mu się one gestami pustego formalizmu”.
Co wierni wnoszą lub odnajdują! Niestety, Panowie, jakże wielu wiernych niczego nie wnosi, niczego nie odnajduje ani nawet niczego nie przeczuwa w liturgii katolickiej! Jak wielu poznawało liturgię Mszy jedynie z partytury Parsifala albo podziwia ją, zawierzając Huysmansowi – temu poczciwemu K.-J. Huysmansowi, który płakał na wspomnienie pewnego Dies irae, usłyszanego w kościele Saint-Sulpice „pewnego wieczoru”, a mówiąc ściślej: o dziewiątej wieczorem! A jakże wielu innych, poza ślubami i pogrzebami w Paryżu, nigdy nie uczestniczyło w niedzielę w niczym innym niż we Mszach czytanych.
Szczęśliwy, Panowie, ten spośród was, kto wyjdzie z tego spotkania „Przyjaciół Katedr” z postanowieniem umiłowania swojej katedry!
Szczęśliwi ci, którzy przynajmniej na nowo umiłują swoją parafię i niedzielną Mszę parafialną: z pokropieniem Asperges, kazaniem i pobłogosławionym chlebem – Mszę noszącą piękną, dawną nazwę sumy!
Szczęśliwi ci, którzy ponad uroczyste sumy z towarzyszeniem wielkich organów przedłożą surowe Msze Wielkiego Postu i Adwentu! Szczęśliwi ci, którzy poczują się czegoś pozbawieni i będą zanosić skargę między przedsionkiem a ołtarzem, a w razie potrzeby nawet w zakrystii, ilekroć skróci się graduał lub traktus i pominie gregoriańskie offertorium!
Jeszcze szczęśliwsi ci, którzy zrozumieją, że podczas sumy nie należy czytać „modlitw na czas Mszy”, lecz odmawiać modlitwy samej Mszy, modlitwy Mszy danego dnia, aby w ten sposób stanowić jedno ze świętym Kościołem, który pragnie modlić się w nas, tak jak modli się za nas!
I szczęśliwi ci, którzy ponad wszystkim, co jest sztuką i poezją, romantycznym uniesieniem i erudycją, odkryją na nowo w naszych katedrach sens liturgii – rzeczywistości zrodzonej wyłącznie z wiary Kościoła. Kościół zaś, mając ręce pełne darów Bożych, nie jest w stanie dostatecznie za nie dziękować i usilnie wzywa was do zjednoczenia się z jego modlitwą kapłańską! Sursum corda – „W górę serca” – powie do was. A wy mu odpowiecie: „Święty i drogi Kościele, nasze serca są gotowe: Habemus ad Dominum – Wznosimy je do Pana”.
ks. prał. Pierre Batiffol
Z francuskiego tłum. ks. dr Wojciech Samuel.
Oryginał opublikowano w czasopośmie „Quaestiones Liturgicae” (t. 2, 1913, s. 212-221).
[1] Biskup Douais, biskup Beauvais, zmarł 28 lutego tego roku.








