Liturgia kartuska: I - Obrzędy własne Mszy św. kartuskiej

Sobór Watykański II (1962-1965), który w swojej Konstytucji o Liurgii Świętej „Sacrosanctum Concilium” przedstawił ogólne założenia odnowy liturgicznej i wytyczył drogę do dalszych reform, nie wpływał jedynie na reformę ksiąg liturgicznych rytu rzymskiego, ale także na inne liturgie, w tym te zakonne. W ten sposób powstał Mszał Kartuski, którego kolejne wydanie ujrzało światło dzienne w 2021 r. Kartuzi zwrócili się bowiem po soborze do Stolicy Apostolskiej o zgodę na zachowanie i odnowienie swojej własnej liturgii. Chodziło więc o zreformowanie jej zgodnie z myślą soborową przy jednoczesnym zachowaniu wielowiekowych elementów kartuskich, tak aby liturgia kartuska prowadziła do kontemplacji i zachowywała jedność z tradycją zakonną. W sposób szczególny widać to rubrykach dotyczących gestów, słów, miejsc przestrzeni liturgicznej, śpiewu i recytacji modlitw.

Naturalną cechą mszału jest własna euchologia, a więc przede wszystkim formularze mszalne i prefacje. W Mszy św., zgodnie z dawnym zwyczajem, udziela się Mszy św. pod obiema postaciami. Celebracja Mszy konwentualnej jest zwykle sprawowana po prymie lub po wspólnej kapitule mnichów. Modlitwa powszechna na miejsce tylko w czasie Mszy konwentualnej sprawowanej w niedziele i uroczystości. W niektórych częściach Mszy św. dopuszczono używanie języka narodowego.

1. Cisza

Cisza stanowi integralną część liturgii kartuskiej. Nie może być ona pomijana. Cisza sprzyja kontemplacji i pozwala rozmyślać nad tym, co się dokonuje podczas Mszy św. Ono ma miejsce po Ewangelii. W liturgii kartuskiej nie wygłasza się homilii. Ustępuje ona właśnie momentowi milczenia, podobnie jak wszystkie aklamacje po czytaniach i po konsekracji. Modlitwa eucharystyczna, gdy Msza św. nie jest koncelebrowana, jest odmawiana po cichu. W ten sposób zgromadzenie może jeszcze owocniej kontemplować obecność Boga w Jego tajemnicach. Milczenie towarzyszy także momentowi Komunii kapłana i mnichów. Wówczas wspólnota trwa w milczeniu.

2. Śpiew

Msza konwentualna jest zawsze śpiewana. Kartuzi mają swój własny śpiew gregoriański, wpisujący się w ich dziedzictwo. Jest więc on wykonywany podczas tej formy liturgii mszalnej. Podczas Mszy św. śpiewa się: antyfonę na wejście, wezwania do Chrystusa Pana (istnieją trzy tony: uroczysty, niedzielny i na dni powszednie), hymn anielski (istnieją dwa tony: uroczysty i na dni powszednie), responsorium (w Okresie Wielkanocnym od Niedzieli Białej śpiewa się Alleluja), aklamację przed Ewangelią lub traktus (śpiewany w Okresie Wielkiego Postu, chyba że opuszcza się go podczas Mszy prywatnej), wyznanie wiary, antyfonę na przygotowanie darów, aklamację Święty (istnieją dwa tony: uroczysty i na dni powszednie), modlitwę Pańską, aklamację Baranku Boży (istnieją dwa tony: uroczysty i na dni powszednie), antyfonę na Komunię. Księgą przeznaczoną do śpiewów jest Graduale Cartusiense.

3. Język

W Mszy św. używa się przede wszystkim języka łacińskiego. W tym języku muszą być wykonane przede wszystkim: antyfona na wejście, antyfony i wersety wszelkich śpiewów (także aspersji), hymn anielski, responsoria, traktus, Alleluja, wyznanie wiary, antyfona na przygotowanie darów, prefacja, aklamacja Święty, aklamacja Baranku Boży i antyfona na Komunię. Język narodowy może być natomiast wypowiadany we wszelkich innych częściach Mszy św. Na to potrzebna jest jednak zgoda przeora i wspólnoty. Konieczne jest zachowanie harmonii pomiędzy różnymi obrzędami Mszy św.

4. Ton głosu

Liturgia kartuska wyróżnia trzy tony głosu:
1) wypowiadanie słów głosem wyraźnym i mocnym – wszyscy słyszą to, co jest wypowiadane.
2) wypowiadanie słów głosem przyciszonym – najbliżsi słyszą to, co jest wypowiadane.
3) wypowiadanie słów głosem cichym lub sekretnie – jedynie wypowiadający słyszy to, co mówi.

5. Zwyczaje własne

W trakcie obrzędów przygotowania darów, kapłan trzyma obiema rękoma kielich, na którym jest położona patena, mówiąc po cichu modlitwę „In spiritu humilitatis”.

W Mszy św. konwentualnej diakon lub akolita przywdziewa na ramię w odpowiednim momencie cienką hustę/tkaninę (syndon), poprzez którą przyjmuje złożone dary i, trzymając je nieco uniesione, przekazuje kapłanowi.

Korporały używane w liturgii karustkiej mają inną formę niż korporały rzymskie. Dzięki temu mogą one przykrywać kielich. Można ich jednak nie używać w celebracjach sprawowanych w kierunku wspólnoty. Wtedy zamiast korporału kartuskiego używa się rzymskiego, a kielich nakrywa się palką.

Podczas podniesienia Hostii trzykrotnie dzwoni się dzwonkiem. Mnisi poza kościołem winni wtedy uklęknąć.

Istnieje zwyczaj, że w niektórych miejscach podczas konsekracji diakon lub akolita trzyma w ręku świece. W uroczystści można używać więcej świec (w kaplicy, kiedy Msza jest prywatna, czyni to ministrant).

Modlitwa po Komunii kończy się dłuższą doksologią.

Msza św. nie kończy błogosławieństwem, ale wezwaniem do błogosławienia Pana. Msza jest przedłużona na cały dzień, zwłaszcza przez Liturgię Godzin i modlitwę prywatną.

6. Gesty liturgiczne

Znak krzyża: czyni się go trzema pierwszymi palcami prawej ręki, które są wyprostowane i złączone. Wykonuje się go od czoła do pępka, a potem pod lewego do prawego ramienia. Po znaku krzyża czyni się lekki skłon.

Rozłożenie rąk na kształt krzyża: wykonuje to kapłan podczas modlitwy eucharystycznej, modlitwy Pańskiej, embolizmu oraz modlitwy przed Komunią św. Polega on na rozłożeniu i wyciągnięciu rąk na boki, na kształt krzyża.

Trzymanie rąk przed ramionami: wykonuje to kapłan podczas odmawiania prefacji z jej dialogiem.

Układ rąk „insertis”: przyjmuje ją kapłan, gdy wypowiada modlitwy i ilekroć stoi przy sedilii z odkrytą głową. Jest to gest własny tradycji kartuskiej, podczas którego nie splata się palców. Gest ten wykonuje także diakon podczas głoszenie Ewangelii i koncelebransi w trakcie słuchania prefacji.

Układ rąk skrzyżowanych: kapłan podczas Mszy św., ilekroć odmawia epiklezę w modlitwie eucharystycznej lub ilekroć odmawia słowa „Supplices te rogamus” aż do „Corpus et Sanguinem…” w kanonie rzymskim, głęboko się pochyla i trzyma ręce skrzyżowane (lew dłoń dotyka prawego barku, a prawa dłoń lewego barku).

Gesty własne kapłana i diakona: po wezwaniach „Módlmy się” i „Módlcie się, bracia, aby moją i waszą…”, kiedy następuje cisza, kapłan się lekko pochyla i trwa w milczeniu; podczas słuchania Ewangelii trzyma ręce złożone; koncelebransi podobnie trzymają ręce złożone podczas aklamacji Święty, modlitwy eucharystycznej (chyba że coś innego postanowiono w rubrykach), modlitwy embolizmu, modlitwy o pokój oraz w obrzędach Komunii św.

Gesty mnichów:
1) mnisi stoją zwróceni twarzą ku ołtarzowi: na początku Mszy (podczas znaku krzyża i odpowiedzi na pozdrowienie kapłana), podczas głoszenia Ewangelii; w trakcie modlitwy powszechnej; podczas prefacji; w trakcie modlitwy Pańskiej; na czas antyfony na Komunię; od ostatniego pozdrowienia do końca Mszy.
2) mnisi pochylają się w stallach: w trakcie aktu pokuty; podczas modlitw przewodniczącego; w trakcie odmawiania modlitwy po ostatnim wezwaniu modlitwy powszechnej; podczas śpiewu Święty.
3) mnisi stoją zwróceni ku drugiemu chórowi podczas śpiewów wezwań do Chrystusa Pana, hymnu anielskiego oraz wyznania wiary.
4) mnisi stoją oparci o stalle w trakcie śpiewu na wejście.
5) mnisi siedzą podczas czytań przed Ewangelią i śpiewów po nich, a także podczas przygotowania darów.
6) mnisi zakrywają głowy od zakończenia śpiewu Święty.
7) mnisi stoją zwróceni ku ołtarzowi lub klęczą pochyleni w stallach podczas modlitwy eucharystycznej.
8) mnisi tuż przed konsekracją odkrywają głowy i składają dłonie przed piersiami, zwracając się ku ołtarzowi.
9) po konsekracji mnisi wykonują gest leżenia krzyżem.

Gest prostracji: gest leżenia krzyżem wykonuje się w następujący sposób: mnich klęka, rozciąga przed sobą płaszcz mniszy, pochyla się na bok i opiera się na łokciach albo na ramionach, mając głowę lekko uniesioną.

Gesty pochylenia ciała:
1) pochylenie głębokie – wykonuje się wobec ołtarza i Najświętszego Sakramentu.
2) pochylenie w stallach – wykonuje się w stallach, opierając się na nich.
3) pochylenie lekkie – wykonuje się wobec krzyża i kapłana (skłon głowy).

Gest pochylenia głębokie czyni diakon i akolita, ilekroć wchodzą lub odchodzą z prezbiterium (czyni się go przed pierwszym stopniem).

Gest pochylenia lekkiego czyni kapłan ilekroć podchodzi na środek ołtarza lub od ołtarza odchodzi (wykonuje go w stronę krzyża). Wykonują go również mnisi, gdy przechodzą obok krzyża. Mnisi lekko pochylają się wobec kapłana podczas odpowiedzi na jego pozdrowienie. Podobnie czyni kapłan, gdy słyszy tę odpowiedź. Diakon i akolita czynią ten gest wobec kapłana, ilekroć podchodzą do niego, aby mu służyć, ilekroć odchodzą od niego i ilekroć przed nim przechodzą. Gest ten wykonują wszyscy po uczynieniu znaku krzyża i wedle uznania podczas wypowiadania imion Maryi lub Jezusa.

Gesty ,,venia”: jest to gest uklęknięcia z odkrytą głową i pocałowania ziemi lub stalli.

Opr. Dawid Makowski

Na podstawie: Missale Cartusiense, 2021, nry 1-32.

Liturgia kartuska: I – Obrzędy własne Mszy św. kartuskiej

Wesprzyj nas!

Zaobserwuj nas!

Liturgia kartuska: I – Obrzędy własne Mszy św. kartuskiej

Postacie Ruchu Liturgicznego: Kolumba Marmion

Postacie Ruchu Liturgicznego: Lambert Beauduin