Proprium Missarum ad usum Sacrosanctae Patriarchalis Basilicae Vaticanae to księga liturgiczna wydana w 1981 roku w Watykanie przez Typografię Watykańską. Zawiera ona własne formularze mszalne przeznaczone do użytku wewnątrz Bazyliki św. Piotra. Jest to księga uzupełniająca do Mszału Rzymskiego, która zawiera teksty liturgiczne związane ze szczególnym charakterem, historią i kalendarzem tej bazyliki. Jej treść została opracowana w języku łacińskim i zatwierdzona przez Kongregację ds. Sakramentów i Kultu Bożego 22 lutego 1981 roku (Prot. CD 345/81).
Księga składa się z dwóch zasadniczych części. Pierwsza obejmuje własne obchody liturgiczne uporządkowane według miesięcy roku kalendarzowego, od stycznia do grudnia. Zawiera formularze związane przede wszystkim z papieżami, biskupami, męczennikami, świętymi oraz osobami szczególnie związanymi z historią Kościoła rzymskiego i Bazyliki Watykańskiej. W zależności od konkretnego obchodu zamieszczono w niej antyfony na wejście i Komunię, kolekty, modlitwy nad darami, prefacje oraz modlitwy po Komunii. Niektóre celebracje posiadają komplet tekstów własnych, natomiast w przypadku innych księga odsyła do odpowiednich formularzy zawartych w Mszale Rzymskim, przede wszystkim do formularzy wspólnych o pasterzach, męczennikach i dziewicach. Dzięki temu Proprium nie powtarza tekstów już dostępnych w Mszale, lecz uzupełnia je o elementy właściwe dla liturgii Bazyliki Watykańskiej.
Szczególną cechą kalendarza jest silne zaakcentowanie historii papiestwa. Wśród obchodów znajdują się wspomnienia licznych papieży, m.in. św. Telesfora, św. Agatona, św. Grzegorza Wielkiego, św. Leona IX, św. Grzegorza VII, św. Piusa X, św. Leona Wielkiego i św. Damazego I. Warto zwrócić uwagę na obchodzone 6 lipca święto Wszystkich Świętych Papieży Rzymskich (Omnium Sanctorum Romanorum Pontificum), które posiada szczególny charakter i ukazuje ciągłość posługi pasterskiej w Kościele rzymskim. Własne teksty liturgiczne podkreślają przede wszystkim odpowiedzialność papieży za zachowanie wiary, głoszenie Ewangelii, jedność Kościoła oraz troskę o powierzony im lud Boży.
W kalendarzu znajdują się również obchody związane z męczennikami Kościoła rzymskiego. Szczególnie interesujące jest wspomnienie 8 listopada, poświęcone świętym męczennikom, których relikwie przechowywane są w Bazylice Watykańskiej. Teksty liturgiczne łączą pamięć o ich świadectwie z wiarą w zmartwychwstanie i nadzieją życia wiecznego. Istotne miejsce zajmują także święci Piotr i Paweł, których uroczystość przypada 29 czerwca, oraz wspomnienie protomęczenników Kościoła rzymskiego obchodzone 30 czerwca. W kalendarzu uwzględniono ponadto obchody maryjne, w tym wspomnienie Najświętszej Maryi Panny pod tytułem Wspomożenia Wiernych (24 maja) oraz Maryi jako Matki Kościoła (11 października). W przypadku tego drugiego obchodu zamieszczono własną prefację De Maria, forma et matre Ecclesiae, przedstawiającą Maryję jako wzór i Matkę Kościoła.
Centralne miejsce w kalendarzu zajmuje 18 listopada, czyli rocznica dedykacji Bazyliki św. Piotra Apostoła (In Dedicatione Basilicae S. Petri Apostoli). Formularz ten obejmuje własną antyfonę na wejście, kolektę, modlitwę nad darami, prefację o św. Piotrze, antyfonę na Komunię oraz modlitwę po Komunii. Jego treść podkreśla związek pomiędzy dedykacją materialnej świątyni, apostolską misją Piotra i życiem wspólnoty Kościoła. Wspomnienie historycznego wydarzenia zostaje w ten sposób połączone z aktualnym doświadczeniem liturgicznym i duchowym wiernych.
Druga część księgi, zatytułowana Missae votivae, zawiera pięć formularzy Mszy wotywnych poświęconych św. Piotrowi Apostołowi. Pierwszy z nich, Missa votiva communis, ma charakter ogólny i podkreśla misję Piotra jako pasterza Kościoła oraz jego odpowiedzialność za głoszenie Ewangelii. Drugi, Missa votiva tempore paschali, przeznaczony jest na okres wielkanocny i koncentruje się na zmartwychwstaniu Chrystusa, świadectwie Piotra oraz powierzonej mu misji pasterskiej. Trzeci formularz, Missa ad sepulcrum sancti Petri, jest przeznaczony do celebracji przy grobie Apostoła. Łączy szczególne miejsce sprawowania Eucharystii z pamięcią o jego męczeństwie i świadectwie wiary. Czwarty, Missa de primatu sancti Petri, podejmuje zagadnienie prymatu Piotra, jego szczególnej misji w Kościele oraz przekazanej mu przez Chrystusa odpowiedzialności za wspólnotę wierzących. Ostatni formularz, Missa de liberatione sancti Petri, nawiązuje do uwolnienia Apostoła z więzienia opisanego w Dziejach Apostolskich 12,1–11. Podkreśla znaczenie modlitwy Kościoła, Bożej opatrzności oraz opieki Boga nad Apostołem w czasie prześladowania.
Z punktu widzenia badań liturgicznych księga stanowi interesujący przykład posoborowego opracowania własnych tekstów liturgicznych dla konkretnej bazyliki papieskiej. Jej znaczenie polega nie tylko na zgromadzeniu formularzy związanych z lokalnym kalendarzem, lecz również na sposobie przedstawienia teologii Kościoła rzymskiego. Szczególnie wyraźnie uwidaczniają się w niej zagadnienia apostolskości, prymatu Piotrowego, sukcesji pasterskiej, kultu męczenników oraz związku liturgii z miejscem sprawowania kultu. Pięć Mszy wotywnych dodatkowo rozwija teologię osoby i misji św. Piotra, ukazując różne aspekty jego powołania i posługi.
W konsekwencji Proprium Missarum ad usum Sacrosanctae Patriarchalis Basilicae Vaticanae można traktować jako cenne źródło do badań nad historią liturgii Bazyliki Watykańskiej, rozwojem formularzy własnych po Soborze Watykańskim II oraz sposobem wyrażania eklezjologii i teologii prymatu Piotrowego w tekstach euchologicznych. Szczególnie wartościowe wydaje się porównanie zawartych w nim modlitw z odpowiednimi tekstami Mszału Rzymskiego, a także analiza prefacji i kolekt pod kątem ich biblijnych oraz teologicznych odniesień.
Dawid Makowski








