Kalenda to śpiew z Martyrologium Rzymskiego przeznaczony na dzień 25 grudnia (Uroczystość Bożego Narodzenia), który można wykonać przed lub podczas sprawowania Mszy w nocy, popularnie zwanej “pasterką”. Jest to ogłoszenie narodzin Jezusa ujęte z kronikarskiej perspektywy, odnoszące się do konkretnych wydarzeń historycznych.
Łaciński oryginał zaczyna się słowami: “Octavo Kalendas Januarii. Luna N.”, co znaczy: “Osiem dni przed kalendami styczniowymi, w lunę N.” (w miejsce N. wstawia się odpowiednią liczbę). Termin “luna” odnosi się do zapisu daty według kalendarza księżycowego, zatem każdego roku w dniu 25 grudnia będzie wypadać inna luna. W polskiej wersji Kalendy zdecydowano się zastosować datację gregoriańską, więc tekst co roku pozostaje niezmienny. Niemniej jednak, w ramach ciekawostki, w niniejszym artykule wyjaśniamy, jak obliczyć lunę dla dowolnego roku.
Krok 1 – Pojęcia
- Kalenda – pierwszy dzień miesiąca
- Epakta – liczba dni, o którą rok słoneczny przewyższa rok księżycowy
- Złota liczba – liczba od 1 do 19 określająca umiejscowienie roku w dziewiętnastoletnim cyklu księżycowym, czyli metońskim.
Krok 2 – Wyznaczenie kalendy/idy/nony
Krok 3 – Wyznaczenie złotej liczby roku
Złota liczba dotyczy roku i corocznie jest ona inna. Zgodnie z normami Martyrologium, aby obliczyć złotą liczbę, należy do liczby roku dodać jeden, a następnie podzielić otrzymaną liczbę przez dziewiętnaście. Reszta, którą otrzyma się z tego dzielenia, będzie złotą liczbą roku. Jeśli po wykonaniu dzielenia nie otrzymamy reszty, to złotą liczbą będzie właśnie dziewiętnaście.
Zatem działanie powinno wyglądać następująco: (Rok+1) ÷ 19
W przypadku obecnego roku, działanie wygląda w ten sposób (2025+1) ÷ 19 = 106 r 12
Resztą z dzielenia jest 12, a więc taka też będzie złota liczba roku 2025.
Krok 4 – Wyznaczenie epakty
| Złoty numer | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| Epakta | XXIX | X | XXI | II | XIII | XXIV | V | XVI | XXVII |
| Złoty numer | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| Epakta | VIII | XIX | (*) | XI | XXII | III | XIV | XXV | VI |
| Złoty numer | 19 |
| Epakta | XVII |
Symbolem (*) oznaczono liczbę 0, ze względu na zastosowanie rzymskiego systemu zapisu.
Z powyższej tabeli wynika, że dla obecnego roku (2025), którego złota liczba to 12, epakta wynosi * (0).
Krok 5 – Wyznaczenie litery
Mając już wyznaczoną złotą liczbę i epaktę należy wyznaczyć odpowiadającą im literę. Jest to o tyle proste, że jest ona umieszczona w tabeli w Martyrologium, wystarczy więc odszukać, która litera przyporządkowana jest danej epakcie.
| a I | b II | c III | d IV | e V | f VI | g VII | h VIII | i IX | k X |
| l XI | m XII | n XIII | p | q XV | r XVI | s XVII | t XVIII | u XIX | A XX |
| B XXI | C XXII | D XXIII | E XXIV | F/F | G XXVI | H XXVII | M XXVIII | N XXIX | P * |
Z tabeli można odczytać, że dla roku 2025, którego złota liczba to 12, a epakta * (0), odpowiadającą literą Martyrologium jest P.
Krok 6 – Wyznaczenie luny
| a 6 | b 7 | c 8 | d 9 | e 10 | f 11 | g 12 | h 13 | i 14 | k 15 |
| k 15 | l 16 | m 17 | n 18 | p 19 | q 20 | r 21 | s 22 | t 23 | u 24 |
| A 25 | B 26 | C 27 | D 28 | E 29 | F 30 | F 29 | G 1 | H 1 | M 3 |
| N 4 | P 5 |
Z tego wynika, że do litery P przyporządkowana jest cyfra 5. W takim razie 25 grudnia 2025 r. wypada luna piąta.
Krok 7 – Tekst śpiewu
Tak więc śpiewa się:
,,Octavo Kalendas ianuarii. Luna quinta. Innumeris…”.
