Artykuł D. M. Inguaneza OSB pt. Il «Dies irae» in un codice del secolo XII, opublikowany w czasopiśmie Rivista Liturgica w styczniu 1931 r. (nr 1, s. 279–282), podejmuje zagadnienie pochodzenia, autorstwa i historii przekazu jednej z najbardziej znanych średniowiecznych sekwencji łacińskich – Dies irae. Autor koncentruje się przede wszystkim na analizie świadectw rękopiśmiennych, zwracając szczególną uwagę na kodeks z Caramanico oraz tekst zachowany w rękopisie neapolitańskim. Punktem wyjścia jego rozważań jest problem autorstwa sekwencji, która w tradycji przypisywana była różnym osobom, począwszy od Grzegorza Wielkiego (†604), aż po augustianina Biella (†1491). Najbardziej rozpowszechniona pozostaje jednak atrybucja wskazująca na franciszkanina Tomasza z Celano, jednego z pierwszych uczniów św. Franciszka z Asyżu, któremu przypisuje się również autorstwo żywotów Biedaczyny z Asyżu oraz innych utworów hagiograficznych.
Inguanez zwraca jednak uwagę, że pierwsze znane przypisanie Dies irae Tomaszowi z Celano pojawia się dopiero w Liber Conformitatum, dziele napisanym przez Bartłomieja z Pizy w latach 1385–1395, a więc ponad sto lat po śmierci domniemanego autora, który zmarł około 1260 r. Wskazuje to na konieczność ostrożnego traktowania późniejszej tradycji atrybucyjnej, ponieważ nie stanowi ona bezpośredniego dowodu autorstwa. Istotną część artykułu stanowią rozważania dotyczące datowania sekwencji. Inguanez przywołuje kodeks z Caramanico, którego świadectwo pozwala przesunąć datę powstania Dies irae o około pół wieku wstecz w stosunku do propozycji Erminiego, umieszczającego jej powstanie po 1250 r. Autor dopuszcza przy tym możliwość, że sekwencja mogła powstać jeszcze wcześniej. W swoich rozważaniach zwraca również uwagę na wcześniejsze utwory poetyckie poświęcone tematyce sądu ostatecznego, które mogły stanowić literackie źródło inspiracji dla autora Dies irae. Wymienia przede wszystkim Hymnus de die iudicii, datowany na VII–VIII wiek, w którym występują sformułowania i obrazy podobne do tych znanych z analizowanej sekwencji. Przywołuje także tekst cytowany przez F. J. E. Raby’ego w pracy Christian Latin Poetry, zachowany w rękopisach z VII i IX wieku. Utwór ten opisuje dzień gniewu, grzmoty, trąby, ciemności oraz lęk grzeszników wobec nadchodzącego sądu Bożego. Podobieństwa te nie dowodzą bezpośredniego zapożyczenia ani wspólnego autorstwa, wskazują jednak, że zasadnicze motywy eschatologiczne i ich poetyckie opracowanie były obecne w chrześcijańskiej literaturze łacińskiej na długo przed powstaniem znanej postaci Dies irae.
Szczególnie istotna jest następnie analiza rękopisów datowanych na XII wiek. Inguanez odwołuje się do Repertorium Hymnologicum Chevaliera, w którym wymieniono kodeks watykański Vat. lat. 6082. Chociaż sam rękopis pochodzi z XII wieku, tekst Dies irae znajdujący się na stronie 305 został dopisany przez inną rękę, pochodzącą z XV wieku. Autor prostuje również informację Erminiego dotyczącą kodeksu watykańskiego Barberini nr 2394, który miał zawierać sekwencję już w XII wieku. Według Inguaneza jest to błędne wskazanie, ponieważ tekst nie występuje ani na kartach 154–162, ani w pozostałej części rękopisu. Rozróżnienie pomiędzy datą powstania kodeksu a datą późniejszego wpisania do niego określonego tekstu ma zasadnicze znaczenie dla ustalenia rzeczywistej chronologii utworu. Najważniejszą częścią artykułu jest przedstawienie tekstu Dies irae zachowanego w kodeksie neapolitańskim. Inguanez publikuje go w postaci szesnastu strof, zestawiając poszczególne warianty z tekstem znanym z Mszału Rzymskiego. Wskazuje między innymi różnice w brzmieniu poszczególnych wersów, takie jak cogens zamiast coget, quod sim zamiast quod sum, cause zamiast causa czy bone zamiast bonus. Szczególną uwagę zwraca szósta strofa, która w analizowanym rękopisie brzmi: Tunc pandetur et plectetur, quod malorum nunc videtur, vel in corde detinetur, podczas gdy w innej postaci tekstowej występuje: Iudex ergo cum sedebit, quidquid latet apparebit, nil inultum remanebit. Autor odnotowuje również brak całej strofy Iuste iudex ultionis, donum fac remissionis, ante diem rationis. Różnice te świadczą o istnieniu wariantów tekstowych oraz o tym, że przekaz sekwencji nie był od początku jednolity.
Analizowany tekst zachowuje zasadniczą tematykę eschatologiczną utworu: zapowiedź dnia sądu, powszechne zmartwychwstanie, ujawnienie ukrytych czynów człowieka oraz jego odpowiedzialność przed Chrystusem. Jednocześnie sekwencja nie ogranicza się do przedstawienia grozy sądu ostatecznego, lecz przechodzi w osobistą modlitwę o miłosierdzie i zbawienie. Szczególnie wyraźnie ukazuje to strofa Quaerens me sedisti lassus, redemisti crucem passus, tantus labor non sit cassus, w której człowiek zwraca się do Chrystusa, przypominając Mu o trudzie męki i odkupienia. W ten sposób obraz Chrystusa jako sprawiedliwego Sędziego zostaje połączony z obrazem Odkupiciela, od którego człowiek oczekuje przebaczenia. Całość rozważań Inguaneza prowadzi do wniosku, że historia Dies irae wymaga krytycznej analizy zarówno tradycji atrybucyjnej, jak i poszczególnych świadectw rękopiśmiennych. Autor nie rozstrzyga ostatecznie kwestii autorstwa Tomasza z Celano, ale pokazuje, że późne świadectwa przypisujące mu sekwencję nie są wystarczające do jednoznacznego potwierdzenia tej hipotezy. Równie istotne jest wykazanie, że wcześniejsze utwory o tematyce sądu ostatecznego tworzyły tradycję literacką, z której mogła wyrosnąć analizowana sekwencja, oraz że niektóre rękopisy uznawane za świadectwa XII-wieczne zawierają w rzeczywistości późniejsze dopiski. Największą wartością artykułu jest zatem krytyka źródeł i przedstawienie wariantów tekstowych Dies irae, pozwalające lepiej zrozumieć historię jej powstania i przekazu. Należy przy tym pamiętać, że publikacja pochodzi z 1931 r., dlatego jej ustalenia stanowią ważny etap badań nad sekwencją, ale nie powinny być traktowane jako ostateczne rozstrzygnięcie współczesnej dyskusji naukowej.
Opr. Dawid Makowski








