Okres Adwentu – Wprowadzenie

Adwent jest okresem liturgicznym, którego obecna postać ukształtowała się stopniowo na przestrzeni kilku wieków. Jego początki sięgają IV wieku, kiedy w Galii i Hiszpanii pojawiły się praktyki przygotowania do uroczystości Narodzenia Pańskiego. Przygotowanie to miało przede wszystkim charakter pokutny i wiązało się z postem, modlitwą oraz duchowym oczekiwaniem. Rozpoczynało się niekiedy 11 listopada, we wspomnienie św. Marcina, dlatego określano je mianem Quadragesima Sancti Martini. Należy jednak odróżnić te praktyki od późniejszego Adwentu jako odrębnego okresu roku liturgicznego.

W Rzymie rozwój Adwentu nastąpił później, prawdopodobnie dopiero w połowie VI wieku. Było to związane z coraz większym znaczeniem uroczystości Narodzenia Pańskiego, której celebrację w Rzymie poświadczono w 336 roku. Wcześniej centralne miejsce w życiu liturgicznym zajmowała Pascha, dlatego Boże Narodzenie stopniowo zyskiwało własną rangę i wymagało odpowiedniego przygotowania. Rzymski Adwent początkowo nie miał tak wyraźnego charakteru pokutnego jak tradycje galijskie i hiszpańskie. Jego struktura stopniowo się kształtowała, a za pontyfikatu Grzegorza Wielkiego ustaliła się tradycja czterech niedziel. W ten sposób Adwent rzymski przyjął własną formę liturgiczną, odmienną od wcześniejszych praktyk przygotowawczych.

Istotnym zagadnieniem w rozwoju Adwentu jest jego podwójny charakter. Początkowo mocno akcentowano oczekiwanie na powtórne przyjście Chrystusa, czyli wymiar eschatologiczny. Z czasem coraz większe znaczenie uzyskiwało również przygotowanie do obchodów Jego pierwszego przyjścia w tajemnicy Wcielenia. Oba wymiary nie wykluczają się, lecz wzajemnie uzupełniają. Adwent jest zatem czasem wspominania przyjścia Chrystusa w ludzkiej naturze oraz oczekiwania na Jego ostateczne przyjście w chwale. Właśnie tę podwójną perspektywę wyraźnie podkreśliła reforma liturgiczna Soboru Watykańskiego II. Numer 39 Normae universales de anno liturgico et de calendario wskazuje, że Adwent jest zarówno czasem przygotowania do uroczystości Narodzenia Pańskiego, jak i okresem, w którym przez wspominanie pierwszego przyjścia Syna Bożego wierni kierują się ku oczekiwaniu na Jego powtórne przyjście.

Ważnym świadectwem historycznego rozwoju Adwentu są dawne lekcjonarze, przede wszystkim lekcjonarz z Würzburga, lekcjonarz z Murbach oraz Mszał Rzymski z 1570 roku. Porównanie tych ksiąg pozwala zauważyć zarówno ciągłość tradycji biblijnej, jak i zmiany w przyporządkowaniu poszczególnych perykop do niedziel Adwentu. Wśród najważniejszych tekstów ewangelicznych znajdują się opowiadania o Janie Chrzcicielu, zapowiedzi przyjścia Mesjasza, wjazd Jezusa do Jerozolimy oraz mowy eschatologiczne Chrystusa. Szczególne znaczenie mają również czytania z Listu do Rzymian, Listu do Filipian i innych ksiąg Nowego Testamentu, które podkreślają konieczność czuwania, nawrócenia, nadziei i gotowości na spotkanie z Panem. W dawnym układzie czytań widoczny jest mocny akcent eschatologiczny, zwłaszcza w pierwszych niedzielach, podczas gdy kolejne coraz wyraźniej kierują uwagę na historyczne przyjście Chrystusa.

Znaczenie mają również czytania dni powszednich, szczególnie środowe i piątkowe, które nawiązują do dawnych dni postnych. Ich treść koncentruje się wokół oczekiwania na Mesjasza, Jego zbawczej misji oraz tajemnicy odkupienia. Środa przypomina przede wszystkim oczekiwanie na przyjście Chrystusa, natomiast piątek kieruje uwagę ku Jego Męce. W sakramentarzach gelazjańskim i gregoriańskim zachowały się formularze modlitewne związane z tymi celebracjami, ukazujące związek pokuty, miłosierdzia Bożego i zbawczego dzieła Chrystusa. Szczególne miejsce w strukturze Adwentu zajmuje czas rozpoczynający się 17 grudnia, który stanowi bezpośrednie przygotowanie do uroczystości Narodzenia Pańskiego. Jego charakterystycznym elementem są wielkie antyfony „O”, śpiewane przed Magnificat podczas Nieszporów. Przywołują one biblijne tytuły Mesjasza: Mądrość, Pana, Korzeń Jessego, Klucz Dawida, Wschód, Króla Narodów i Emmanuela. Wyrażają w ten sposób tęsknotę Izraela i całego Kościoła za przyjściem Zbawiciela. W ostatnich dniach Adwentu szczególnie widoczny staje się również wymiar maryjny, związany z przyjęciem przez Maryję Bożego słowa i tajemnicą Wcielenia.

Reforma Soboru Watykańskiego II pogłębiła teologiczną wymowę Adwentu przede wszystkim przez wzbogacenie lekcjonarza i podkreślenie jego podwójnego charakteru. Nowy układ czytań pozwala dostrzec ścisły związek pomiędzy poszczególnymi perykopami, które tworzą całość ukierunkowaną na misterium Chrystusa. Liturgia czterech niedziel przedstawia stopniową progresję tematyczną. Pierwsza niedziela koncentruje się na oczekiwaniu eschatologicznym, czuwaniu i gotowości na powtórne przyjście Pana. Druga niedziela podkreśla konieczność nawrócenia i przygotowania drogi Chrystusowi, a centralną postacią staje się Jan Chrzciciel. Trzecia niedziela, nazywana Gaudete, wprowadza temat radości wynikającej z bliskości Pana i pewności nadchodzącego zbawienia. Czwarta niedziela kieruje natomiast uwagę ku bezpośredniemu przygotowaniu do Narodzenia Pańskiego, przedstawiając spełnienie obietnic mesjańskich oraz postacie Maryi i Józefa.

Istotnym elementem teologii Adwentu są również modlitwy liturgiczne, czyli euchologie, obejmujące kolektę, modlitwę nad darami i modlitwę po Komunii. Ich treść ukazuje główne tematy tego okresu: drogę ku Bogu, łaskę, nawrócenie, pokój, pojednanie, odkupienie i przygotowanie na przyjście Chrystusa. W modlitwach szczególnie widoczny jest związek tajemnicy Wcielenia z misterium paschalnym. Narodzenie Chrystusa nie jest bowiem wydarzeniem odizolowanym od Jego Męki i Zmartwychwstania, lecz początkiem całego dzieła zbawienia. Przychodzący na świat Syn Boży podejmuje ludzką naturę, aby dokonać odkupienia człowieka i doprowadzić go do udziału w chwale Bożej.

Podsumowując, Adwent należy rozumieć jako okres o głębokiej strukturze chrystologicznej, eschatologicznej i soteriologicznej. Jego centrum stanowi osoba Jezusa Chrystusa, którego Kościół wspomina jako przychodzącego w tajemnicy Wcielenia, rozpoznaje Jego obecność w teraźniejszości i oczekuje na Jego powtórne przyjście. Jest to jednocześnie czas nawrócenia, czuwania, nadziei i radości. Postać Jana Chrzciciela przypomina o konieczności przygotowania drogi Panu, natomiast Maryja ukazuje wzór wiary, posłuszeństwa i otwartości na słowo Boże. Adwent nie jest więc wyłącznie przygotowaniem do świąt Bożego Narodzenia, ale czasem, w którym całe życie Kościoła zostaje ukierunkowane na ostateczne spotkanie z Chrystusem.

Dawid Makowski

Na podstawie: A. Nocent, „Tempo della manifestazione”, w Anamnesis, t. 6, red. M. Augé (i inni), Genova 1988, s. 193-202.

POLECAMY

WSPÓŁPRACUJEMY

NASZA APLIKACJA

WSPARCIE

NASZA OBECNOŚĆ

Przetłumacz stronę