Temat święceń niższych i subdiakonatu, tak szeroko poruszany przez biskupów, nie stał się jednak tematem prac soborowych (Paulus VI, 1972, 529). Kwestia reformy święceń niższych i subdiakonatu nie została bowiem wówczas podjęta, gdyż ojcowie soborowi skupili się w sposób szczególny na temacie przywrócenia diakonatu stałego (Kwiatkowski, Makowski, 2024, 151; Wiltgen, 2001, 120). We wszystkich dokumentach uchwalonych przez Sobór Watykański II (1962–1965) sformułowanie „święcenia niższe i subdiakonat” pojawia się tylko raz – w Dekrecie o katolickich Kościołach wschodnich „Orientalium Ecclesiarium” z dnia 21 listopa- da 1964 r. (Sacrosanctum Oecumenicum Concilium Vaticanum II, 1965b, 81–82). Jeśli więc chciano by doszukiwać się w soborowych konstytucjach, dekretach lub deklaracjach jakichkolwiek wzmianek na temat odnowy tych urzędów kościelnych, należałoby raczej myśleć tu o ogólnie skonstruowanym jednym punkcie soborowej Konstytucji o liturgii świętej „Sacrosanctum Concilium”, w którym zawarto wzmiankę na temat konieczności poprawienia obrzędów święceń (Sacrosanctum Oecumenicum Concilium Vaticanum II, 1964, 119).
Nie było jednak tak, że sobór nie uczył żadnego kroku w kierunku reformy – wręcz przeciwnie, bo można uznać, że wówczas został przygotowany fundament do późniejszego dzieła odnowy liturgicznej w zakresie omawianym w tym artykule (Parzych-Blakiewicz, 2016, 181–195). Istotne jest tu dostrzeżenie, że biskupi obradujący na soborze żyli w czasie, który nastąpił po wielkich zmianach społeczno-gospodarczych, mających duży wpływ na szczególnego rodzaju zwrócenie uwagi Kościoła na swych wiernych świeckich: ich godność, ich misję i ich relację z duchowieństwem (Noe, 1983, 252). Temat laikatu był bowiem jednym z głównych zagadnień ostatniego soboru (Proniewski, 2006, 119–130). Dzięki tej refleksji teo- logicznej nad posłannictwem świeckich w Kościele spojrzano inaczej na kwestię święceń niższych od diakonatu, przestając pomału rozumieć je jako część sakra- mentu święceń na rzecz przyporządkowywania ich raczej do sakramentów inicjacji chrześcijańskiej (Sacrosanctum Oecumenicum Concilium Vaticanum II, 1965a, 37). Spośród nich szczególne miejsce ma tutaj chrzest – źródło posługi świeckich w Kościele (Sikora, 2015, 86–87). To właśnie ten sakrament uzdalnia człowieka do pełnienia posługi względem wspólnoty (także liturgicznej), poprzez którą włącza się on w dzieło ewangelizacji świata (Kaźmieruk, 2014, 92).
To założenie, będące fundamentem dzisiejszego rozumienia posług, wyniknęło z wcześniejszych refleksji na temat Kościoła, wyrażonych przede wszystkim w Encyklice „Mystici Corporis” papieża Piusa XII (†1958) z dnia 29 czerwca 1943 r. W niej podkreślono wspólnotę jednego ciała, którego członki mają różne funkcje, ale ich głową jest Chrystus (Pius XII, 1943, 200–201). Wspominana wspólnota może zaistnieć pomiędzy członkami właśnie dlatego, że istnieje pewne spoiwo, którym jest chrzest św. (Pius XII, 1943, 202–203). Dostrzega się więc tutaj elementy zbieżne z późniejszą nauką soborową, która o tyle jest tu istotniejsza, o ile – w przeciwieństwie do papieskiej encykliki – wskazuje na znaczenie zarówno świeckich, jak również Kościoła w odniesieniu do współczesnego świata (Sacra Rituum Congregatio, 1971, 10). Dlatego też prace nad przyszłymi dokumentami soborowymi na temat Kościoła i laikatu były pisane na nieco innym fundamencie aniżeli wspomniana encyklika papieska: o ile papież Pius XII (†1958) wychodził od aspektu chrystologicznego, o tyle ojcowie soborowi opierali się na aspekcie trynitologicznym (Gogolewski, 1966, 101). Dlatego perspektywa soborowa, wyrażona chociażby w przywoływanej już Konstytucji o Kościele, podkreśla teandryczny charakter Kościoła (Sacrosanctum Oecumenicum Concilium Vaticanum II, 1964, 37). To właśnie w nim mają swoje miejsce różne grupy wierzących, spośród nich najliczniejszą są świeccy, dający swoje świadectwo o Bogu w miejscach swego przebywania (Kołodziej, 2012, 121). Ich misja jest wyrażana – albo lepiej: powinna być wyrażana – przede wszystkim w liturgii, czyli czynności z natury eklezjalnej, w której bierze udział cały Kościół (Midili, 2015, 188). Dlatego tak ważne jest dziś wspólnotowe celebrowanie liturgii (Lengeling, 1966/1967, 313–314).
W tej perspektywie nie jest niczym dziwnym, że mówi się o „świeckości” posług liturgicznych umiejscowionych przed diakonatem (Makowski, 2024b, 197– 198). Są to bowiem posługi laikatu, co widać w ich obecnym obrzędzie udzielania, zwanym ustanowieniem do posługi (Graulich, 2021, 110; Interlandi, 2023, 262– 285). Istotne jest tu dostrzeżenie, że teologia ta zawsze obejmowała w tym obszarze świeckich mężczyzn razem ze świeckimi kobietami (Loretan, 1994, 229). Fakt, że do wydania przez papieża Franciszka motu proprio ,,Spiritus Domini” nie udziela- no kobietom posług stałych, można uzasadniać jedynie kwestiami dyscyplinarno-prawnymi, ale nigdy teologicznymi (Caban, 2007, 66). Rozwój doktrynalny ukazał bowiem, że posługi poniżej diakonatu są zasadniczo różne od urzędów związanych z sakramentem święceń (Franciscus, 169–170).
Dawid Makowski
* Fragment artykułu opublikowanego w Czasopiśmie „Warszawskie Studia Teologiczne”, pt. Stałe posługi katechisty, lektora i akolity dla kobiet w dyskusji okołosoborowej i posoborowej Soboru Watykańskiego II (Warszawskie Studia Teologiczne 38/1 (2025), s. 110-112).
Bibliografia: zobacz w artykule naukowym.
