Artykuł Carla Bragi CM pt. Una concelebrazione mai realizzata (opublikowany w „Ephemerides Liturgicae” 118 (2004), s. 3–10) przedstawia mało znany epizod związany z reformą liturgiczną Soboru Watykańskiego II, a mianowicie projekt uroczystej koncelebracji ojców soborowych, który miał zostać zrealizowany pod koniec drugiej sesji Soboru w 1963 r., lecz ostatecznie nie doszedł do skutku. Autor umieszcza to wydarzenie w szerszym kontekście oczekiwania na promulgację konstytucji Sacrosanctum Concilium. W czasie soboru wśród ojców rosło przekonanie, że nowe idee dotyczące liturgii nie powinny pozostać jedynie przedmiotem dyskusji, ale powinny znaleźć praktyczne zastosowanie. Szczególne znaczenie miała kwestia aktywnego i wspólnotowego uczestnictwa w Eucharystii. Dotychczasowa praktyka celebracji soborowych nie zawsze odpowiadała tym oczekiwaniom, dlatego pojawiła się idea, aby ojcowie soborowi mogli wspólnie sprawować Eucharystię pod przewodnictwem papieża.
Braga rekonstruuje projekt dokumentu, który powstał prawdopodobnie pod koniec listopada 1963 r. i był skierowany do papieża. Proponowano w nim zorganizowanie koncelebracji wszystkich ojców soborowych lub – w bardziej realistycznym wariancie – reprezentatywnej grupy biskupów pod przewodnictwem papieża. Wspólna Eucharystia miała być nie tylko uroczystym zakończeniem sesji, lecz przede wszystkim znakiem jedności Kościoła i konkretnym wyrazem komunii zgromadzonych na Soborze biskupów. Projekt należy więc rozumieć w ścisłym związku z eklezjologicznym wymiarem reformy liturgicznej. Koncelebracja miała unaocznić jedność biskupów oraz wspólnotowy charakter Eucharystii, który coraz mocniej był podkreślany w refleksji liturgicznej Soboru. Szczególnie istotną częścią artykułu jest opublikowanie przez Bragę zachowanego projektu Ritus servandus in concelebratione Missae Romanae. Dokument ten zawierał szczegółowe przepisy dotyczące sposobu sprawowania koncelebrowanej Mszy rzymskiej. Określono w nim między innymi zasady ogólne, liczbę koncelebransów, ich strój, miejsce podczas celebracji, sposób wykonywania poszczególnych czynności liturgicznych oraz udział koncelebransów w Modlitwie eucharystycznej i Komunii świętej. Osobno przedstawiono obrzęd uroczystej koncelebracji Mszy biskupiej oraz koncelebracji podczas Missa lecta. Projekt pokazuje zatem, że już pod koniec 1963 r. podejmowano bardzo konkretne próby przełożenia nowych intuicji liturgicznych na szczegółowe normy obrzędowe. Braga zwraca uwagę na prawdopodobny udział w przygotowaniu projektu o. Cipriano Vagagginiego, jednego z ważnych ekspertów reformy liturgicznej. Autor przywołuje w tym kontekście wspomnienia Annibale Bugniniego, według którego w listopadzie 1963 r. Vagaggini pracował nad wcześniejszym schematem ritus concelebrationis. Analiza samego dokumentu pozwala również zauważyć ślady pracy osób posiadających kompetencje prawne i liturgiczne. Jest to ważne świadectwo sposobu, w jaki reforma soborowa była przygotowywana: obok zasad teologicznych konieczne było ich przełożenie na konkretne przepisy i rozwiązania praktyczne.
Ostatecznie planowana koncelebracja nie została zrealizowana podczas zamknięcia drugiej sesji Soboru. Główną przeszkodą okazał się przede wszystkim bardzo krótki czas pozostały do zakończenia sesji. Przygotowanie tak wielkiej celebracji wymagało opracowania rytu, przygotowania celebransów oraz rozwiązania licznych kwestii organizacyjnych. Sama idea była również czymś nowym i wymagała dalszych prób oraz doświadczeń. Braga podkreśla jednak, że niepowodzenie tego konkretnego projektu nie oznaczało porzucenia idei koncelebracji. Już we wrześniu 1964 r., na początku trzeciej sesji Soboru, Paweł VI koncelebrował Eucharystię, a w kolejnych latach koncelebracja stała się jednym z istotnych elementów reformowanego rytu rzymskiego.
Znaczenie artykułu Bragi wykracza więc poza historię jednej niezrealizowanej ceremonii. Tekst ukazuje mechanizm rozwoju reformy liturgicznej w okresie Soboru Watykańskiego II: od refleksji teologicznej i dyskusji soborowej, przez pierwsze eksperymenty i projekty nowych obrzędów, aż do ich późniejszego ujęcia w oficjalnych księgach liturgicznych. Projekt koncelebracji z 1963 r. jest dzięki temu przykładem swoistego „laboratorium reformy”, w którym idee dotyczące wspólnotowego charakteru Eucharystii, aktywnego uczestnictwa i jedności Kościoła zaczęto przekładać na konkretne rozwiązania liturgiczne jeszcze przed pełnym wdrożeniem reformy. W tym sensie artykuł Bragi pozwala lepiej zrozumieć pierwszą fazę reformy liturgicznej: pokazuje, że jej realizacja rozpoczęła się już w czasie trwania Soboru i że między promulgacją Sacrosanctum Concilium a późniejszymi księgami liturgicznymi istniał etap intensywnych poszukiwań, eksperymentów i opracowywania nowych form celebracji.
Opr. Dawid Makowski
