Antoni Nojszewski (1844-1921) należy do najstarszego pokolenia polskich liturgistów i prekursorów Ruchu Liturgicznego. Był on przedstawicielem wczesnego etapu odnowy liturgicznej, który poprzez rozwój liturgiki, popularyzację wiedzy o liturgii i formację duchowieństwa przygotowywał grunt pod późniejszy ruch.
Najważniejszym dziełem Nojszewskiego z punktu widzenia historii Ruchu Liturgicznego była „Liturgia rzymska”, wydana w Warszawie w 1903 r., a następnie w drugim wydaniu w 1914 r. Był to obszerny podręcznik, którego celem było objaśnienie liturgii rzymskiej. Sam spis treści pokazuje szeroki zakres jego zainteresowań: rozpoczynał od początków i rozwoju liturgii rzymskiej, a następnie szczegółowo omawiał kolejne części Mszy świętej – od przygotowania kapłana i ludu, przez Introit, Kyrie, Gloria, kolektę, czytania, aż po dalsze części liturgii mszalnej. Autor nie ograniczał się do przedstawienia samych rubryk, ale próbował również wyjaśniać znaczenie poszczególnych obrzędów, ich pochodzenie i rozwój historyczny. Dzięki temu jego dzieło reprezentuje przejście od czysto praktycznego nauczania ceremonii ku bardziej pogłębionemu rozumieniu liturgii. Jego książka była przy tym skierowana nie tylko do duchowieństwa. Ówczesne świadectwa podkreślały jej wartość także dla świeckich, a jej język i sposób prowadzenia wykładu miały umożliwiać szersze zainteresowanie liturgią. Ważne jest to, że Nojszewski traktował Pismo Święte jako podstawę liturgii. W „Liturgii rzymskiej” poszczególne elementy Mszy wyjaśniał w odniesieniu do ich źródeł i znaczenia. Jego sposób prezentowania liturgii pokazuje więc tendencję, która później stanie się bardzo ważna dla Ruchu Liturgicznego: przekonanie, że obrzędy należy rozumieć, a nie tylko poprawnie wykonywać. W jego dziele znajdujemy zatem zalążek podejścia, które w XX wieku zostanie rozwinięte przez Beauduina, Casela, Parscha i innych liturgistów. Jednocześnie jego teologia liturgii pozostawała jeszcze mocno zakorzeniona w mentalności XIX wieku. Dobrym przykładem jest jego sposób rozumienia Kanonu Rzymskiego. Nojszewski podtrzymywał tradycyjne przekonanie, że Kanon miał swoje źródło w przekazie apostolskim związanym ze św. Piotrem. Pokazuje to, że jego liturgistyka nie była jeszcze krytyczną liturgiką historyczną rozwijaną później w Maria Laach czy Solesmes, lecz łączyła tradycyjną teologię z rosnącym zainteresowaniem historią liturgii.
Szczególnie istotna była jego działalność seminaryjna. Przez dziesięciolecia jako profesor i rektor Seminarium Duchownego w Lublinie miał wpływ na formację przyszłych kapłanów. Właśnie ten aspekt pozwala dostrzec jego znaczenie dla późniejszego Ruchu Liturgicznego. Nojszewski nie stworzył jeszcze ruchu duszpasterskiego, ale kształtował środowisko, w którym liturgia była traktowana jako poważny przedmiot teologiczny i element formacji kapłańskiej. Źródła dotyczące historii polskiej liturgistyki wymieniają go obok innych XIX- i XX-wiecznych pionierów, takich jak Alojzy Jougan czy Antoni Julian Nowowiejski.
W tym sensie jego miejsce w historii Ruchu Liturgicznego jest bardzo interesujące. Nojszewski nie był jeszcze „liturgicznym działaczem”, który organizował wspólnotowe Msze, wydawał czasopisma dla wiernych czy postulował reformę ksiąg liturgicznych. Jego rola była wcześniejsza: przygotowywał intelektualne i formacyjne podstawy zainteresowania liturgią. Jego działalność przypadała na czas, kiedy w Kościele zaczynało wzrastać zainteresowanie historią liturgii, źródłami obrzędów oraz znaczeniem liturgii dla życia duchowego.
Opr. Dawid Makowski
