Prace ,,Consilium” nad reformą kalendarza liturgicznego

Reformowanie kalendarza, jak i w ogóle liturgii, nie było zadaniem prostym z wielu względów, spośród których najważniejszym była tradycja Kościoła – nie jest bowiem łatwo przenosić, modyfikować czy rezygnować z obchodów uświęconych wielowiekową obecnością w kalendarzu i tym samym zakorzenionych w pobożności ludowej[1]. To niełatwe zadanie zostało powierzone organowi ,,Coetus a studiis nr 1” i ,,Coetus a studiis nr 17”, które wchodziły w skład ,,Consilium”[2]. Reforma kalendarza polegała bowiem na ,,interwencji krytyki historycznej w hagiografię”[3]. Praca ta była na tyle istotna, że zajmowała pierwsze miejsce spośród różnych zadań powierzanych ,,Consilium”, gdyż od jej rezultatu zależał kształt mszału i brewiarza[4]. Stąd też była to pierwsza grupa robocza ,,Consilium”[5]. Podstawą prac dla tego zespołu był piąty rozdział Konstytucji o Liturgii Świętej z 4 grudnia 1963 roku[6].

W skład tej grupy weszły następujące osoby: o. Ansgar Dirks OP (†1987) w roli sekretarza, o. Rembert van Doren OSB (†?), ks. prał. Johannes Wagner (†1999), ks. kan. Aimé-Georges Martimort (†2000), ks. Pierre Jounel (†2004), o. Herman Schmidt SJ (†?) i o. Agostino Amore OFM (†1982), którzy byli konsultorami[7]. Początkowo relatorem grupy był sekretarz ,,Consilium”, ks. Annibale Bugnini CM (†1982), ale zmieniło się to w 1967 roku, kiedy został nim wyżej wymieniony ks. Pierre Jounel (†2004)[8].

W celu właściwego rozumienia istoty prac, podejmowanych przez ,,Consilium” podczas odnowy kalendarza, należy wrócić do dokumentów ,,Commissio Piana”, powołanej do istnienia przez papieża Piusa XII (†1958) 28 maja 1948 roku, która opracowała projekt reformy, przyjęty w większej części przez ,,Coetus a studiis nr 1”[9]. Nie przeprowadzono reformy z niczego, jak gdyby budując na pustym gruncie, ale czerpano z prac poprzednich komisji, zachowując ciągłość z tym, co dawniej istniało w Kościele[10].

Pierwsze spotkanie grupy studyjnej obyło się 23 stycznia 1965 roku w siedzibie ,,Consilium”, a jego celem było przeanalizowanie schematu dotyczącego okresów roku liturgicznego, przygotowanego przez ks. Pierre Jounela (†2004)[11]. Z prac wyniknął Schemat nr 61 o tytule: ,,Proprium de tempore”, przesłany konsultorom, który datuje się na 12 lutego 1965 roku, liczący trzy strony, zawierający pięć rozdziałów: 1) Uroczystości Wielkanocne, 2) Okres Narodzenia Pańskiego, 3) Okres Adwentu, 4) Niedziele w ciągu roku, 5) Litanie i Suche Dni[12]. Do nich i do zespołu siedemnastego, zajmującego się szczególnymi obrzędami roku liturgicznego, zaadresowano też 15 marca 1965 roku dokument znany jako Schemat nr 65 o nazwie: ,,Proprium de tempore”, dzielący się na takie same rozdziały jak schemat nr 61, tyle że liczył czternaście stron ze względu na to, iż poruszano w nim problematykę obchodów ku czci świętych[13]. Trzydziestego marca 1965 roku stworzono także Schemat nr 71 o tytule: ,,De calendario recognoscendo (3)”, który wraz ze Schematem nr 75 o nazwie: ,,De calendario recognoscendo (4)” z 10 kwietnia 1965 roku zawierał projekt rewizji kalendarza liturgicznego[14]. Na podstawie tych prac dokonano pierwszej prezentacji sprawozdania, dokonanej na piątej sesji plenarnej ,,Consilium” (26–30 kwietnia 1965), kiedy to w auli Pałacu Apostolskiego na Watykanie omawiano Schemat nr 75[15]. Relację na temat prac dokonywanych względem kalendarza z ramienia ,,Coetus a studiis nr 1” omówił 27 kwietnia 1965 roku o. Ansgar Dirks OP (†1987), przedstawiając ogólne kryteria odnowy kalendarza liturgicznego[16]. Schemat nr 75 o nazwie: ,,De calendario recognoscendo (4)”, liczący sześć stron, zawierał sprawozdanie na temat wstępnych ustaleń dotyczących proprium de tempore i proprium sanctorum[17]. Zagłębiając się we wspomniane sprawozdanie, można zauważyć następujące cele odnowy kalendarza: (1) zmniejszenie liczby świąt ku czci świętych, aby nie górowały one nad obchodami dotyczącymi misteriów zbawienia; (2) pozostawienie celebracji wielu obchodów liturgicznych Kościołom partykularnym, zawierając w kalendarzu ogólnym tylko te święta, które mają istotniejsze znaczenie; (3) przywrócenie niedzieli właściwego charakteru[18]. Podczas modyfikacji kalendarza liturgicznego miano kierować się następującymi kryteriami:

1. Względem części własnych roku liturgicznego (Proprium de Tempore) były to pytania o: (1) dalsze dołączanie świąt i wspomnień do Okresu Narodzenia Pańskiego, takich jak np. Święto św. Rodziny czy komemoracja chrztu Pańskiego; (2) zniesienie Okresu Siedemdziesiątnicy; (3) skrócenie Okresu Wielkanocnego do pięćdziesięciu dni[19].
2. Względem części własnych o świętych (Proprium de Sanctis) były to założenia dotyczące: (1) pozostawienia w kalendarzu ogólnym obchodów ku czci znaczniejszych świętych dla całego Kościoła powszechnego, aby mszał i brewiarz zawierały mniej tych świąt; (2) zastanowienia się nad modyfikacją lekcjonarza mszalnego na dni powszednie, aby w dni powszednie, nawet jeśli wypada obchód ku czci świętego, nieposiadającego własnego zestawu czytań, można było odczytywać konkretne lekcje biblijne w cyklu półciągłym[20].

Chciano dokonać rewizji kalendarza poprzez dodanie do kalendarza świętych z różnych regionów świata, ukazując przy tym powszechność osób kanonizowanych, a także wyzbyć się wszelkich duplikatów świąt i tych obchodów, które niekoniecznie wspominają jakieś wydarzenie czy tajemnicę z życia Zbawiciela lub konkretnego świętego[21]. Trzeba bowiem pamiętać, że święci nie byli nigdy od razu wpisywani do kalendarza, gdyż większość z nich była do niego dopisywana albo w momencie kanonizacji (od X wieku), albo w chwili, gdy cieszyli się znacznym kultem (od początku)[22]. Różne legendy czy wątpliwej jakości opowiadania powodowały też problemy, gdyż o ile były one często podstawą do szerzenia kultu danego świętego i jego znajomości wśród wiernych, o tyle bardzo często były to historie wymyślone, tak że później trudno było zweryfikować nie tylko prawdziwe imię danego świętego czy jego śmierć, ale w ogóle istnienie[23]. Wskazano, że możliwe byłoby dodanie do kalendarza świąt, których obchodzenie byłoby dowolne, aby samodzielnie wybierać, któremu obchodowi danego dnia przyznać pierwszeństwo, a które pominąć[24]. Obchodami liturgicznymi, powszechnymi dla całego Kościoła, miały być przede wszystkim święta Apostołów i Ewangelistów[25]. W odniesieniu do Męczenników ustalono, że w kalendarzu winni pozostać i być do niego włączeni tylko ci, którzy ciesząc się publicznym kultem, mają istotne znaczenie dla Kościoła i reprezentują różne stany i grupy wspólnoty eklezjalnej[26].  Podkreślano też to, jak istotne jest pozostawienie w kalendarzu większych doktorów Kościoła oraz tych świętych, którzy przez formę duchowości lub apostolstwa mają znaczny wpływ na życie Kościoła[27]. Ważne było przy tym zważanie na prawdę historyczną, gdyż w wielu obchodach ku czci świętych były umieszczone elementy legendarne lub wątpliwe z punktu widzenia historycznego[28]. Ingerencja historyczna, oparta na badaniu tekstów źródłowych, była tu istotna ze względu rzetelność, gdyż hagiografowie wielokrotnie się mylili i nie zawsze też podawali w pełni sprawdzone informacje, gdy spisywali żywot świętego[29]. Podkreślono więc potrzebę obchodzenia świąt ku czci świętych, o których wiadomo było (z historycznego punktu widzenia), że rzeczywiście żyli w ich dies natalis, albo – w sytuacji przeszkody – w dies translationis lub dies ordinationis[30].

Te założenia i cele zostały zaaprobowane podczas tej sesji[31]. Z dyskusji, która się wówczas wywiązała, wynikały także inne, równie istotne założenia odnośnie do odnowy kalendarza i w ogóle roku liturgicznego, gdyż podano wytyczne dla dalszych prac, w skład których wchodziły następujące założenia: 1) Rok liturgiczny będzie się rozpoczynał Pierwszą Niedzielą Adwentu; 2) 1 stycznia jest dniem ważnym ze względu na święto Imienia Jezus, wspomnienie Matki Bożej i początek roku cywilnego; 3) Okres Siedemdziesiątnicy stracił swój charakter pokutny, więc należy jego niedziele uczynić niedzielami w ciągu roku; 4) Początkiem Wielkiego Postu będzie Pierwsza Niedziela Wielkiego Postu, a posypanie głów – za decyzją Konferencji Episkopatu – może nastąpić między Środą Popielcową a Poniedziałkiem po Pierwszej Niedzieli Wielkiego Postu; 5) Triduum Paschalne będzie się zaczynało Mszą wieczorną Wielkiego Czwartku; 6) Zniesiona zostanie Oktawa Zesłania Ducha Świętego; 7) Święto Wniebowstąpienia Pańskiego – za decyzją Konferencji Episkopatu – może zostać przesunięte na następującą po nim niedzielę; 8) Modyfikacje nie dotkną święta Trójcy Przenajświętszej, które ma pozostać takie jak dotychczas[32]. Podejmując te założenia, kontynuowano pracę, której kolejny rezultat został zaprezentowany na siódmej sesji plenarnej ,,Consilium” (6–14 października 1966).

Zanim do niej doszło, ,,Coetus a studiis nr 1” stworzył jeszcze jedenaście dokumentów roboczych:

• Schemat nr 93 o nazwie: ,,Relatio de disceptatione super propositinibus factis Consilio” z 10 maja 1965 roku, liczący cztery strony[33].
• Schemat nr 109 o nazwie: ,,De calendario Ecclesiae universalis – Proprium de Sanctis”, którego data jest nieznana, liczący czternaście stron[34].
• Schemat nr 132 o nazwie: ,,De recognitione Calendarii genralis” z 3 grudnia 1965 roku, liczący trzydzieści cztery strony[35].
• Schemat nr 138 bez nazwy z 30 grudnia 1965 roku, liczący dwanaście stron.
• Schemat nr 154 o nazwie: ,,De calendario” z 5 kwietnia 1966 roku, liczący dwanaście stron”[37]. Dla niego opublikowano też dwa dodatki[38].
• Schemat nr 174 o nazwie: ,,De recognitione Calendarii generalis” z 1 sierpnia 1966 roku, liczący trzydzieści sześć stron[39]. Dla niego również opublikowano trzy dodatki[40].

Schematy te w większości były podobne pod kątem treści w nich poruszanych. Wynikało to z tego, że podczas prac zrodził się problem dotyczący tego, których spośród świętych uznawać za świętych uniwersalnych i które obchody zachować w formie ad libitum (do wyboru)[41].

Podczas siódmej sesji plenarnej (6–14 października 1966), mającej miejsce na Watykanie, omawiano Schemat nr 188[42]. Był to dokument roboczy o nazwie: ,,De recognitione Calendarii generalis”, liczący trzydzieści pięć stron i dodatek, przedstawiający rozbudowany projekt rewizji kalendarza[43]. Relację na temat prac nad reformą kalendarza przedstawił o. Agostino Amore OFM (†1982) – w aspekcie proprium sanctorum i ks. Pierre Jounel (†2004) – w aspekcie proprium temporale[44]. W trakcie tego spotkania dyskutowano nad  kwestią święta Świętej Rodziny i terminologią używaną do określenia dni liturgicznych[45]. Odnośnie do wspomnianego obchodu zastanawiano się nad datą tej celebracji, chcąc go umiejscowić 1 a 5 stycznia, Trzecią Niedzielą po Objawieniu Pańskim lub 1 maja, ale ostatecznie zdecydowano go przypisać do Niedzieli w Oktawie Narodzenia Pańskiego[46]. Projekt reformy obchodów ku czci świętych oraz kalendarza (odnośnie do obchodów), przedstawiony na tej sesji, został jednogłośnie zatwierdzony przez ojców ,,Consilium”[47].

Zajęto się także kwestią terminologiczną, gdyż chciano uprościć gradację obchodów liturgicznych, umieszczając je w czterech grupach: uroczystości, święta, komemoracje i wspomnienia, ale projekt ten napotkał problemy, a komisja nie była do końca zgodna, aby nowa hierarchia dni liturgicznych tak właśnie wyglądała[48].  ,,Coetuas a studiis nr 1” spotkał się później jeszcze raz w listopadzie 1966 roku, aby po raz kolejny przedyskutować kwestie reformy kalendarza[49]. Wówczas stwierdzono, że – celem uniknięcia problemów z rozumieniem terminu memoria (wspomnienie), mogącym być utożsamianym z dawnym commemoratio (wspomnienie) – w nowym kalendarzu wspomnienia będą się dzieliły na obligatoria (obowiązkowe) i ad libitum (dowolne)[50].

Należy tu także nadmienić o istnieniu Schematu nr 21 z 1 marca 1967 roku, noszącego tytuł: ,,Expositio de calendarii instauratione Patribus Synodi Episcoporum proponenda”, który liczył sześć stron i dotyczył propozycji odnowy kalendarza, zgodnie z życzeniami ojców synodalnych[51].

Ostateczny projekt odnowy kalendarza został zatwierdzony podczas ósmej sesji plenarnej ,,Consilium”, odbywającej się w Pałacu Apostolskim na Watykanie w dniach 10–19 kwietnia 1967 roku[52]. Wspomniane modyfikacje wpłynęły na powstanie Schematu nr 225 o nazwie: ,,De calendario Romano instaurando” z 18 kwietnia 1969 roku, który liczył w sumie czterdzieści cztery strony[53]. Na jego kartach zmieniono terminologię, jako że wspomniany projekt nie przewidywał dalszego używania sformułowania commemoratio (wspomnienie), ale memoria (wspomnienie), a także usunięto kilka świąt męczenników (m.in. Jana de Brito, Edwarda czy Grzegorza Cudotwórcy)[54]. Natomiast trzeba tu odnotować, że dni liturgiczne według ustalonej precedencji były jednym z tematów Schematu nr 237 o nazwie: ,,La mise en usage du nouveau Calendrier” z 14 sierpnia 1967 roku, liczącego dziewiętnaście stron[55].

Wypracowany projekt został przedstawiony papieżowi, który skonsultował go ze Świętą Kongregacją Obrzędów i Świętą Kongregacją Nauki Wiary, które przesłały swoje komentarze i uwagi do proponowanego schematu[56].

Oto rezultaty pracy:

• Całkowite przyjęcie święta Chrystusa Króla w formie przedstawionej przez ,,Consilium”.
• Uczynienie wspomnieniem dowolnym obchodu Najświętszej Maryi Panny z Lourdes, a wspomnieniem obowiązkowym obchodów Najświętszej Maryi Panny Różańcowej, Najświętszej Maryi Panny Królowej i Matki Bożej Bolesnej.
• Przeniesienie obchodu Bożej Rodzicielki Maryi (Macierzyństwa Najświętszej Maryi Panny) z 11 października na 1 stycznia oraz Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny na 31 maja. Wyznaczenie obchodu Najświętszej Maryi Panny Królowej na 22 sierpnia, a Najświętszego Serca Maryi na sobotę po Najświętszym Sercu Pana Jezusa.
• Zachowanie obchodu Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny w dniu 21 listopada, nadając temu świętu nowe znaczenie.
• Zachowanie obchodu Matki Bożej Bolesnej w dniu 15 września.
• Zniesienie obchodu Imienia Maryi.
• Złączenie w jedno trzech świąt ku czci Archaniołów pod datą 29 września.
• Zmniejszenie liczby obchodów ku czci świętych doktorów, zachowując święta tylko niektórych, najbardziej reprezentatywnych dla Wschodu i Zachodu.
• Podniesienie do rangi wspomnienia obowiązkowego obchodów ku czci dwudziestu trzech świętych, dotychczas kwalifikowanych w projektach roboczych do grupy wspomnienia dowolnego[57].

Ostateczny projekt zamieszczono w Schemacie nr 260, liczącym siedemdziesiąt siedem stron i noszącym nazwę: ,,De Calendario Romano instaurando” z 30 listopada 1967 roku[58]. W nim zwarto kilka modyfikacji polegających na wprowadzeniu do kalendarza wspomnienia Siedmiu Świętych Założycieli Zakonu Serwitów oraz Dedykacje Bazylik Matki Bożej Większej, św. Piotra i św. Pawła[59]. Projekt ten został zatwierdzony przez papieża[60].

Dawid Makowski, ks. Emanuel Kwiatkowski

* Fragment artykułu opublikowanego w Czasopiśmie „Kieleckie Studia Teologiczne”, pt. Reforma kalendarza liturgicznego. Propozycje biskupów i ich realizacja w pracach ,,Consilium” (Kieleckie Studia Teologiczne 24 (2026), s. 59–102).

Bibliografia: zobacz w artykule naukowym.

[1] Wierni wprawdzie mogą nie zauważyć, że Kościół dokonał modyfikacji jakichś modlitw z formularza mszalnego na dany obchód liturgiczny, ale z łatwością zauważą, że zmieniony został dzień czy stopień celebracji danego święta. To z kolei może rodzić pewnego rodzaju problemy natury duszpasterskiej. Zob. J. A. Goñi, La reforma del Calendario proyectada por la Comisión Piana, s. 542.

[2] Zob. K. Konecki, Posoborowa reforma kalendarza rzymskiego. Wybrane kwestie redakcyjne, s. 195. Zdecydowanie większą pracę nad kalendarzem przeprowadzał jednak ,,Coetus a studiis nr 1”, jako że to on miał ustalić liczbę świąt i ich gradację (poza Środą Popielcową, Ofiarowaniem Pańskim i Wielkim Tygodniem). Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, w: P. Jounel, R. Kaczynski, G. Pasqualetti (red.), Liturgia opera Divina e umana. Studi sulla riforma liturgica offerti a S.E. Mons. Annibale Bugnini in occasione del suo 70^o compleanno, Roma 1982, s. 671.

[3] Zob. J. A. G. B., De Paulorena, Origine ed evoluzione del Calendario Romano, s. 439; J.-M. Matz, La sainteté dans les saints du Sanctoral. Étude historique, s. 119.

[4] Zob. J. A. G. B. De Paulorena, El Calendario Romano General tras el Concilio Vaticano II, w: Asociación Española de Profesores de Liturgia (red.), La eucaristía al inicio del tercer milenio. Ponencias 2. XXIX jornadas de la Asociación Española de Profesores de Liturgia, Madrid 2007, s. 11.

[5] Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948–1975, s. 305.

[6] ,,Pia Mater Ecclesia suum esse ducit Sponsi sui divini opus salutiferum, statis diebus per anni decursum, sacra recordatione celebrare. In unaquaque hebdomada, die quam Dominicam vocavit, memoriam habet Resurrectionis Domini, quam semel etiam in anno, solemnitate maxima Paschatis, una cum beata ipsius Passione, frequentat. Totum vero Christi mysterium per anni circulum explicat, ab Incarnatione et Nativitate usque ad Ascensionem, ad diem Pentecostes et ad exspectationem beatae spei et adventus Domini. Mysteria Redemptionis ita recolens, divitias virtutum atque meritorum Domini sui, adeo ut omni tempore quodammodo praesentia reddantur, fidelibus aperit, qui ea attingant et gratia salutis repleantur. In hoc annuo mysteriorum Christi circulo celebrando, Sancta Ecclesia Beatam Mariam Dei Genetricem cum peculiari amore veneratur, quae indissolubili nexu cum Filii sui opere salutari coniungitur ; in qua praecellentem Redemptionis fructum miratur et exaltat, ac veluti in purissima imagine, id quod ipsa tota esse cupit et sperat cum gaudio contemplatur. Memorias insuper Martyrum aliorumque Sanctorum, qui per multiformem Dei gratiam ad perfectionem provecti, atque aeternam iam adepti salutem, Deo in caelis laudem perfectam décantant ac pro nobis intercedunt, circulo anni inseruit Ecclesia. In Sanctorum enim nataliciis praedicat paschale mysterium in Sanctis cum Christo compassis et conglorificatis, et fidelibus exempla eorum proponit, omnes per Christum ad Patrem trahentia, eorumque meritis Dei beneficia impetrat. Variis denique anni temporibus iuxta traditas disciplinas, Ecclesia fidelium eruditionem perficit, per pias animi et corporis exercitationes, instructionem, precationem, paenitentiae et misericordiae opera. Quapropter placuit Sacrosancto Concilio ea quae sequuntur decernere. Mysterium paschale Ecclesia, ex traditione apostolica quae originem ducit ab ipsa die Resurrectionis Christi, octava quaque die celebrat, quae dies Domini seu dies dominica merito nuncupatur. Hac enim die christifideles in unum convenire debent ut, verbum Dei audientes et Eucharistiam participantes, memores sint Passionis, Resurrectionis et gloriae Domini Iesu, et gratias agant Deo qui eos «regeneravit in spem vivam per Resurrectionem Iesu Christi ex mortuis» (1 Petr. 1, 3). Itaque dies dominica est primordialis dies festus, qui pietati fidelium proponatur et inculcetur, ita ut etiam fiat dies laetitiae et vacationis ab opere. Aliae celebrationes, nisi revera sint maximi momenti, ipsi ne praeponantur, quippe quae sit fundamentum et nucleus totius anni liturgici. Annus liturgicus ita recognoscatur ut, servatis aut restitutis sacrorum temporum traditis consuetudinibus et disciplinis iuxta nostrae aetatis condiciones, ipsorum indoles nativa retineatur ad fidelium pietatem debite alendam in celebrandis mysteriis Redemptionis christianae, maxime vero mysterio paschali. Accommodationes autem, secundum locorum condiciones, si quae forte necessariae sint, fiant ad normam art. 39 et 40. Fidelium animi dirigantur imprimis ad dies festos Domini, quibus mysteria salutis per annum celebrantur. Proinde Proprium de Tempore aptum suum locum obtineat super festa Sanctorum, ut integer mysteriorum salutis cyclus debito modo recolatur. Duplex indoles temporis quadragesimalis, quod praesertim per memoriam vel praeparationem Baptismi et per paenitentiam fideles, instantius verbum Dei audientes et orationi vacantes, componit ad celebrandum paschale mysterium, tam in liturgia quam in catechesi liturgica pleniore in luce ponatur. Proinde : a) elementa baptismalia liturgiae quadragesimalis propria abundantius adhibeantur; quaedam vero ex anteriore traditione, pro opportunitate, restituantur; b) idem dicatur de elementis paenitentialibus. Quoad catechesim autem animis fidelium inculcetur, una cum consectariis socialibus peccati, illa propria paenitentiae natura quae peccatum, prout est offensa Dei, detestatur ; nec praetermittatur partes Ecclesiae in actione paenitentiali atque oratio pro peccatoribus urgeatur. Paenitentia temporis quadragesimalis non tantum sit interna et individualis, sed quoque externa et socialis. Praxis vero paenitentialis, iuxta nostrae aetatis et diversarum regionum possibilitates necnon fidelium condiciones, foveatur, et ab auctoritatibus, de quibus in art. 22, commendetur. Sacrum tamen esto ieiunium paschale, feria VI in Passione et Morte Domini ubique celebrandum et, iuxta opportunitatem, etiam Sabbato sancto producendum, ut ita, elato et aperto animo, ad gaudia dominicae Resurrectionis perveniatur. Sancti iuxta traditionem in Ecclesia coluntur, eorumque reliquiae authenticae atque imagines in veneratione habentur. Festa Sanctorum mirabilia quidem Christi in servis eius praedicant et fidelibus opportuna praebent exempla imitanda. Ne festa Sanctorum festis ipsa mysteria salutis recolentibus praevaleant, plura ex his particulari cuique Ecclesiae vel Nationi vel Religiosae Familiae relinquantur celebranda, iis tantum ad Ecclesiam universam extensis, quae Sanctos memorant momentum universale revera prae se ferentes”. Sacrosanctum Oecumenicum Concilium Vaticanum II, Constitutio de Sacra Liturgia, s. 125–127, nry 102–111.

[7] Zob. K. Konecki, Posoborowa reforma kalendarza rzymskiego. Wybrane kwestie redakcyjne, s. 195.

[8] Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948–1975, tłum. J. M. O’Connel, Collegeville–Minnesota 1990, s. 305 (z przyp. 1); K. Konecki, Posoborowa reforma kalendarza rzymskiego. Wybrane kwestie redakcyjne, s. 195; P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 671.

[9] Zob. J. A. Goñi, La reforma del Calendario proyectada por la Comisión Piana, s. 524.

[10] Zob. J. A. G. B. De Paulorena, La riforma del calendario liturgico progettata dalla Commissione Piana, ,,Scriptorium Victoriense” 53(2006), s. 129.

[11] Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948-1975, s. 306; P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 671.

[12] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 61: ,,Proprium de tempore”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964-Luglio 1975), ,,Notitiæ” 195–196 (1982), s. 604.

[13] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Coetus a studiis XVII (De ritibus peculiaribus in anno liturgico), Schema n. 65: ,,Proprium de tempore”, w: tamże, s. 604.

[14] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schmea n. 71: ,,De calendario recognoscendo (3)”, w: tamże, s. 604; Tenże, Schema n. 75: ,,De calendario recognoscendo (4)”, w: tamże, s. 605.

[15] Zob. P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 469.

[16] Zob. Consilium ad Exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia, Quinta sessio plenaria ,,Consilii”, ,,Notitæ” 5(1965), s. 104.

[17] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schmea n. 75: ,,De calendario recognoscendo (4)”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 605.

[18] Te punkty nie wyniknęły z samych orzeczeń soborowych, które choć je zawierały, wynikały z nastawienia biskupów i papieży od 1913 roku, kiedy to Pius X (†1914) zainicjował tego typu odnowę. Zob. J. A. Goñi, La reforma del Calendario proyectada por la Comisión Piana, s. 523–524.

[19] Zob. A. Dirks, Principia seu criteria generalia ad calendarium liturgicum instaurandum, ,,Notitiæ” 6(1965), s. 150–151.

[20] Zob. tamże, s. 151; K. Konecki, Praca redakcyjne nad reformą okresu Wielkiego Postu, ,,Teologiczne Studia Siedleckie” 12(2015), s. 244.

[21] Zob. A. Dirks, Principia seu criteria generalia ad calendarium liturgicum instaurandum, s. 151–152.

[22] Zob. J. Dubois, Les saints du nouveau calendrier. Tradition et critique historique, s. 168.

[23] Zob. J.-M. Matz, La sainteté dans les saints du Sanctoral. Étude historique, s. 123.

[24] Zob. A. Dirks, Principia seu criteria generalia ad calendarium liturgicum instaurandum, s. 152.

[25] Zob. tamże.

[26] Zob. tamże.

[27] Zob. tamże.

[28] Zob. E. Mateja, Reforma kalendarza i roku liturgicznego od Soboru Trydenckiego do Soboru Watykańskiego II, s. 13.

[29] Zob. J. Dubois, Les saints du nouveau calendrier. Tradition et critique historique, s. 160.

[30] Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 673.

[31] Zob. K. Konecki, Posoborowa reforma kalendarza rzymskiego. Wybrane kwestie redakcyjne, s. 196.

[32] Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948–1975, s. 307.

[33] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 93: ,,Relatio de disceptatione super propositionis factis Consilio”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 605.

[34] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 109: ,,De calendario Ecclesiae universalis – Proprium de Sanctis”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 605. Był to schemat istotny ze względu na to, iż przedstawiał on już projekt zmian dat dni świątecznych, przenosząc pewne dni na właściwy czas ich dies natalis czy dies translationis:

• Tomasza z Akwinu na 28 stycznia;
• Cyryla i Metodego na 14 lutego;
• Polikarpa na 23 lutego;
• Benedykta na 11 lipca;
• Piusa X na 21 sierpnia;
• Grzegorza Wielkiego na 3 września;
• Jana Chryzostoma na 13 września;
• Wincentego Pallottiego na 27 września;
• Ignacego Antiocheńskiego na 17 października;
• Leona Wielkiego na 10 listopada;
• Jana od Krzyża na 14 grudnia.

Ponadto w projekcie uwzględniono: wpisanie na dzień 1 stycznia wspomnienia śś. Marii, Bazylego i Grzegorza z Nazjanzu; przeniesienie święta św. Macieja na Okres Wielkanocny; umieszczenie obchodu ku czci św. Moniki w przeddzień święta św. Augustyna; poświęcenia dnia 30 czerwca świętym pierwszym męczennikom rzymskim. Chciano tu zachowania tylko kilku obchodów ku czci starożytnych męczenników: Fabiana i Sebastiana, Agnieszki, Nereusza i Achillesa, Marcelina i Piotra, Pankracego, Sykstusa II i jego towarzyszy, Poncjana,i Hipolita, Korneliusza i Cypriana, Kaliksta i Cecylii. W celu uniwersalizacji kalendarza chciano w kalendarzu zachować: świętych angielskich – Jana Fischera i Tomasza Morusa; świętego irlandzkiego – Kolumbana; świętych holenderskich – Męczenników z Geum; świętych z Maroka – Berarda i jego towarzyszy; świętych z Afryki Północnej – Męczennicy ze Scylicji; świętych z Ugandy – Karola Lwangi i jego towarzyszy; świętego z Indii – Jana de Brito; świętych japońskich – Męczenników z Nagasaki; świętego z Oceani – Pierra Chanela; świętych ze Stanów Zjednoczonych i Kanady – Izaaka Jogues’a i jego towarzyszy; świętego z Ameryki Łacińskiej – Marcina de Porres. Dokonano również próby zmniejszenia świąt pobożnościowych (tzw. dewocyjnych), pozostawiając z nich jedynie kilka: Matki Bożej z Lourd, Matki Bożej Bolesnej i Matki Bożej Różańcowej. Chciano także zgromadzić wszystkie święta ku czci Aniołów w jedno, pod wspólną datą 29 września. Zdecydowano się natomiast nie uwzględniać świętych: Bernadetty Soubirous, Ludwika Marii Grignion de Montfort, Józefa Cottolengo, Dominika Savio, Izydora Oracza, Rity z Cascii, Franciszka Solano, Piotra Klawera, Leonarda de Porto Maurizio i Franciszka Cabriniego.  Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 673–674.

[35] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 132: ,,De recognitione Calendarii generalis”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 606. Treść tego schematu zawierała strukturę kalendarza, przedstawiając w nim tylko obowiązkowe obchody liturgiczne. Istotne było tutaj zamieszczenie obchodu św. Józefa 19 marca tylko tam, gdzie rzeczywiście tego dnia obchodzi się to święto nakazane. W innych krajach miało być ono obchodzone 1 maja. Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 674.

[36] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 138: ,,..”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 606. Ten schemat powstał ze względu na wiele życzeń dotyczących modyfikacji schematu oznaczonego numerem 132. Dodano do niego obowiązujące uroczystości i usunięto wszystkie obchody od końca lutego do 21 kwietnia (poza św. Józefem oraz Zwiastowaniem Pańskim). Obchody z marca przeniesiono na luty, a z kwietnia na maj. Do schematu włączono także nowe grupy męczenników, które przetrwały w późniejszych dokumentach roboczych, ale nie znalazły się ostatecznie w kalendarzu (byli nimi: Fruktuoz i Eulogiusz z Tarragony; Potyna, Blandyny i ich braci z Lyonu; Męczenników z Abiteny). Obecny był w nim obchodów Marii i Marty z Betanii, wyznaczony na 29 lipca. Dodano także obchód Maryi Królowej na 31 maja. Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 674.

[37] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 154: ,,De calendario”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 606. Zbierał on w jedno obydwa poprzednie projekty. Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 675.

[38] Pierwszy z nich zawierał nowe propozycje odnośnie do kalendarza, a drugi wykaz dziewięćdziesięciu dwóch świąt, które miano usunąć, i czternastu, które miano dodać. Zob. P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 607. Pierwszy dodatek przywracał świętom z marca i kwietnia ich poprzednie daty, obecne w kalendarzu z 1961 roku. Natomiast drugi dodatek przewidywał: obecność święta św. Józefa 19 stycznia; zachowanie około piętnastu męczenników (lub ich grup), których czczono w Rzymie minimum od VII w.; celebrowanie obchodu ku czci św. Macieja Apostoła 14 maja (blisko Wniebowstąpienia). Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 675.

[39] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 174: ,,De recognitione Calendarii generalis”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 607. Schemat ten wynikał z pracy nad dwoma poprzednimi projektami. W większości zachowywał on to, co już ustalono, zachowując połowę starożytnych męczenników (także Machabejskich) w formie wspomnienia ad libitum, rezygnował z niektórych obchodów (ku czci duchów niebieskich i świętych). Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 675.

[40] Pierwszych z nich zawierał sprawozdanie historyczne na temat świąt Najświętszej Maryi Panny w liturgii rzymskiej, drugi podejmował zagadnienie celebrowania obchodów ku czci świętych, a trzeci zarysowywał podział obchodów liturgicznych. Zob. P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 607–608.

[41] Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 672.

[42] Zob. P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 469.  Schemat zawierał w sobie ostateczne poprawki i rezygnował z uwzględniania w kalendarzu świąt niektórych męczenników ze starożytności oraz paru świętych (m.in. Hilariona, Jana z Mathy, Piotra z Werony czy Piotra Celestyna), aplikując jednak do kalendarza kilku innych świętych (np. Henryka), opuszczonych w poprzednich projektach. Ustalono także datę święta Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, ustanawiając je na 31 maja (usuwając wzmiankę o Maryi Królowej) oraz zachowano święto św. Józefa 19 marca (z propozycją, że Konferencje Biskupów mogłyby ten obchód przenosić na inny dzień). Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 675–676.

[43] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 188: ,,De recognitione Calendarii generalis”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 608-609; Tenże, Schema n. 188 (Addendum): ,,De recognitione temporalis”, w: Tamże, s. 609.

[44] Zob. Consilium ad Exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia, Septima sessio plenaria ,,Consilii”, ..Notitiæ” 23(1966), s. 313.

[45] Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948–1975, s. 308.

[46] Argumentowano to tym, że święto to uwydatnia tajemnicę Wcielenia i Narodzenia Pańskiego. Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948–1975, s. 309. Trzeba przy tym pamiętać, że święto to występowało wówczas w Niedzielę po Objawieniu Pańskim, na którą to zostało przeniesione przez papieża Benedykta XV (†1922), jako że wcześniej obchodzono je 19 stycznia. Zob. E. Mateja, Reforma kalendarza i roku liturgicznego od Soboru Trydenckiego do Soboru Watykańskiego II, s. 151 (z przyp. 36).

[47] Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 676.

[48] Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948-1975, s. 309.

[49] Zob. Consilium ad Exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia, ,,Consilium Praesidentiae”, Not 26 (1967), s. 47.

[50] Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948-1975, s. 309.

[51] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 213: ,,Expositio de calendarii instauratione Patribus Synodi Episcoporum proponenda”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964-Luglio 1975), s. 609.

[52] Zob. Consilium ad Exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia, Octava sessio plenaria ,,Consilii”, Not 28-29 (1967), s. 138-146.

[53] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 225: ,,De calendario romano instaurando”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964-Luglio 1975), s. 610.

[54] Na tym etapie prac nad kalendarzem było w nim dziesięć uroczystości, dwadzieścia dwa święta i sto pięćdziesiąt pięć wspomnień. Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 677. Na temat problemu z rozumieniem terminu „commemoratio”, zob. K. Bukowski, Nowy kalendarz liturgiczny, ,,Ruch Biblijny i Liturgiczny” 22(1969), 6, s. 344-345.

[55] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 237: ,,La mise en usage du nouveeau Calendrier”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964-Luglio 1975), s. 610.

[56] Papież zwrócił uwagę przede wszystkim na temat Środy Popielcowej i obchodów ku czci niektórych świętych. Natomiast Święta Kongregacja Obrzędów przedstawiła uwagi na temat: 1) Kwestii ogólnych (zasygnalizowano w nich zagrożenie płynące z likwidacji wielu świąt); 2) Roku liturgicznego (podkreślono potrzebę zauważenia dwóch cech Okresu Adwentu – z jednej strony miał być to okres radości, a z drugiej okres oczekiwania, rozpoczynania Okresu Wielkiego Postu od Środy Popielcowej, możliwości zniesienia Oktawy Zesłania Ducha Świętego, ograniczenia przenoszenia uroczystości zewnętrznych na niedzielę, wyznaczenia święta Chrystusa Króla na ostatnią niedzielę października); 3) Zwracania uwagi nie tylko na kult świętych, ale i na ich wpływ na dzieła i życie Kościoła; 4) Kwestii szczegółowych (chciano minimalnej liczby wspomnień dowolnych). Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948–1975, s. 311.

[57] Spośród nich dwunastu było zaproponowanych przez papieża: Franciszek Salezy, Polikarp, Perpetua i Felicyta, Patryk, Filip Neri, Alojzy Gonzaga, Marta, Klara, Alfons, Karol Boromeusz, Jozafat i Jan od Krzyża. Zob. A. Bugnini, The Reform of the Liturgy, 1948–1975, s. 313.

[58] Zob. Coetus a studiis I (De calendario), Schema n. 260: ,,De Calendario Romano instaurando”, w: P. Marini, Elenco degli ,,Schemata” del ,,Consilium” e della Congregazione per il Culto Divino (Marzo 1964–Luglio 1975), s. 611.

[59] Zob. P. Jounel, L’élaboration du Calendrier Romain Général, s. 678.

[60] Zob. tamże, s. 672. Warto przy tym przywołać słowa papieża z konsystorza, który odbył się 30 kwietnia 1969 roku: ,,Ad novum Calendarium Romanum quod attinet, animadvertens Annum Liturgicum funditus mutatum non esse, sed in eo retractando hanc normam servatam esse, ut elementa, ex quibus singulae temporis liturgici partes constant, melius in sua luce ponerent mysterium paschale Christi quasi centrum esse totius sacri liturgici cultus. Calendarium praeterea, quantum fieri potuit, celebrationem «diei natalis» singulorum Sanctorum Caelitum confirmavit, hac quidem ratione, ut pro universa Ecclesia ii deligerentur qui, quoad historiam et exemplum, praecipuum momentum habere viderentur, ceteri vero minus noti cultui Ecclesiae localis relinquerentur, accurate ad fidem historicam iis revocatis quae cum ipsorum vita et festo coniunguntur; qui agendi modus eo tendit, ut manifesto pateat sanctitatem in Ecclesia ad omnes terrarum regiones ed ad omnia tempora pertinere, itemque omnes populos omnesque fideles e quovis societatis ordine ad sanctitatem adipiscendam vocari, ut graviter Concilium Oecumenicum docuit Constitutione cui Lumen gentium est index”. Paulus VI, Allocutiones, ,,Acta Apostolicæ Sedis” 61(1969), s. 428–429.