Artykuł Carla Bragi pt. In secundam partem Pontificalis Romani („O drugiej części Pontyfikału Rzymskiego”), opublikowany w 1962 r. w czasopiśmie Ephemerides Liturgicae (t. 76, s. 201–284), stanowi szczegółowe omówienie reformy drugiej części pontyfikału, przeprowadzonej na mocy dekretu Świętej Kongregacji Obrzędów z 13 kwietnia 1961 r. Braga przedstawia w nim zarówno ogólne zasady, którymi kierowano się przy rewizji księgi, jak i konkretne zmiany w poszczególnych obrzędach. Tekst jest szczególnie ważny dla badań nad reformą ksiąg liturgicznych bezpośrednio poprzedzającą Sobór Watykański II, ponieważ pokazuje, że prace nad odnową liturgii rozpoczęły się jeszcze przed jego otwarciem.
Punktem wyjścia dla autora jest przekonanie, że Pontyfikał Rzymski należy do najważniejszych ksiąg liturgicznych Kościoła, ponieważ zawiera obrzędy i czynności zastrzeżone przede wszystkim biskupowi. Autor zwraca uwagę, że druga część pontyfikału obejmuje przede wszystkim obrzędy poświęceń, błogosławieństw i konsekracji, które w ciągu wieków ulegały zmianom, a w niektórych przypadkach zachowały elementy wymagające ponownego opracowania. Celem reformy nie było zatem stworzenie całkowicie nowej księgi, lecz poddanie istniejących obrzędów rewizji, uwzględniającej ich historyczne pochodzenie, znaczenie teologiczne oraz praktykę celebracji. Braga podkreśla, że konieczne jest zarówno zbadanie genezy poszczególnych obrzędów, jak i określenie ich właściwej formy, tak aby zachować elementy istotne dla tradycji liturgicznej, a jednocześnie usunąć niejasności i niepotrzebne komplikacje.
W dalszej części autor przedstawia ogólne zasady, którymi kierowano się przy przygotowywaniu nowej redakcji pontyfikału. Pierwszą z nich było poszanowanie tradycji liturgicznej. Braga zaznacza, że nie należy odrzucać dawnych tekstów wyłącznie dlatego, że pochodzą z wcześniejszych epok. Przeciwnie, należy badać ich pochodzenie i znaczenie, aby rozpoznać, które elementy powinny zostać zachowane. Jednocześnie sama starożytność danego tekstu nie stanowi wystarczającego argumentu za pozostawieniem go bez zmian. Konieczne jest uwzględnienie jego funkcji w całym obrzędzie oraz jego czytelności i przydatności w aktualnej praktyce liturgicznej. Drugą zasadą było ograniczenie nadmiernych powtórzeń oraz uporządkowanie poszczególnych części celebracji. Braga zwraca uwagę na obecność powtarzających się modlitw, gestów i formuł, które w niektórych obrzędach utrudniały dostrzeżenie ich właściwej struktury. Reforma miała zatem prowadzić do większej przejrzystości, bez pozbawiania obrzędów ich tradycyjnego charakteru. Istotne było również zachowanie odpowiedniej równowagi między słowem a czynnością liturgiczną. Teksty modlitw powinny odpowiadać wykonywanym gestom, a przebieg celebracji powinien umożliwiać uczestnikom zrozumienie jej poszczególnych etapów.
Kolejnym zagadnieniem poruszonym przez Bragę jest konieczność poprawienia i uporządkowania tekstów oraz rubryk. Autor wskazuje na potrzebę uwzględnienia wyników badań historycznych nad dawnymi księgami liturgicznymi, a także porównania różnych tradycji rękopiśmiennych i drukowanych. Dzięki temu możliwe było ustalenie bardziej odpowiedniej formy poszczególnych modlitw i obrzędów. Braga podkreśla również znaczenie wprowadzeń historycznych i wyjaśnień pastoralnych, które powinny pomagać w zrozumieniu pochodzenia, sensu i sposobu wykonywania czynności liturgicznych. Nie chodziło więc wyłącznie o korektę łacińskich tekstów, ale o całościowe uporządkowanie księgi pod względem historycznym, teologicznym i praktycznym. Szczególnie istotna jest uwaga autora, że rewizja Pontyfikału powinna uwzględniać zarówno jedność całego obrzędu, jak i różnorodność jego poszczególnych części. Nie wszystkie ceremonie wymagały takiego samego stopnia ingerencji. W niektórych przypadkach wystarczało poprawienie tekstu lub uproszczenie rubryk, w innych konieczne było ponowne przemyślenie układu obrzędu. Braga zwraca uwagę na znaczenie spójności między poszczególnymi elementami celebracji oraz na potrzebę unikania sytuacji, w których gesty i formuły modlitewne powtarzają się bez wyraźnego uzasadnienia. Reforma miała zatem prowadzić do lepszego wyrażenia sensu teologicznego obrzędów poprzez ich strukturę, słownictwo i przebieg.
Po przedstawieniu tych zasad Braga przechodzi do omówienia konkretnych obrzędów zawartych w drugiej części Pontificale Romanum. Szczególne miejsce zajmują tu obrzędy związane z poświęceniem kamienia węgielnego pod budowę kościoła oraz dedykacją i poświęceniem świątyni. Autor przytacza teksty nowej redakcji, a następnie wyjaśnia ich relację do wcześniejszych ksiąg liturgicznych. W ten sposób ukazuje, jak ogólne założenia reformy zostały zastosowane do konkretnych ceremonii. Analiza obejmuje zarówno modlitwy i formuły wypowiadane przez biskupa, jak i czynności wykonywane podczas celebracji, między innymi procesje, pokropienia, użycie kadzidła oraz poszczególne gesty związane z przygotowaniem i poświęceniem miejsca przeznaczonego na kult.
W odniesieniu do obrzędu poświęcenia kamienia węgielnego Braga przedstawia jego strukturę oraz wskazuje na znaczenie kolejnych etapów ceremonii. Obrzęd nie jest traktowany wyłącznie jako uroczyste rozpoczęcie budowy, lecz jako czynność liturgiczna wyrażająca przeznaczenie przyszłego kościoła do sprawowania kultu Bożego. Istotne znaczenie ma zatem zarówno modlitwa, w której wyraża się prośbę o Boże błogosławieństwo, jak i symbolika kamienia, fundamentu oraz wznoszonej świątyni. Autor pokazuje, że odpowiednie uporządkowanie tekstów i gestów powinno umożliwiać wyraźniejsze odczytanie religijnego znaczenia całej ceremonii.
Rozbudowaną część artykułu stanowi analiza obrzędów dedykacji kościoła. Braga rozpoczyna od uwag historycznych, podkreślając, że obrzędy poświęcenia świątyni rozwijały się przez wiele stuleci. Wskazuje na znaczenie dawnych ksiąg liturgicznych oraz na różnice występujące między poszczególnymi tradycjami. W tym kontekście omawia relacje między rzymskimi księgami liturgicznymi a innymi tradycjami, zwłaszcza galijską, których wpływy można dostrzec w historycznym rozwoju obrzędów dedykacji. Zestawienie tych świadectw pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób powstawała i kształtowała się struktura ceremonii zawartej w Pontyfikale Rzymskim. Braga zwraca również uwagę na znaczenie poszczególnych czynności wykonywanych podczas dedykacji. Należą do nich między innymi wejście do kościoła, pokropienie, modlitwy, śpiewy oraz gesty związane z poświęceniem ołtarza i przestrzeni przeznaczonej na celebrację Eucharystii. Ich kolejność nie jest przypadkowa, ponieważ tworzy spójną całość, w której poszczególne działania wzajemnie się uzupełniają. Reforma miała zatem umożliwić lepsze dostrzeżenie wewnętrznej logiki obrzędu, przy jednoczesnym zachowaniu jego tradycyjnych elementów. Autor podkreśla w ten sposób znaczenie zarówno historycznego dziedzictwa liturgii, jak i świadomego uporządkowania jej aktualnej formy.
Ważnym aspektem omawianego opracowania jest relacja między badaniami historycznymi a praktyką liturgiczną. Braga nie traktuje historii obrzędów jako celu samego w sobie. Badania nad dawnymi księgami mają służyć lepszemu zrozumieniu współczesnej formy liturgii oraz umożliwiać podejmowanie uzasadnionych decyzji redakcyjnych. Historia dostarcza materiału do oceny, które elementy stanowią istotną część tradycji, które pojawiły się w wyniku późniejszych rozbudowań, a które wymagają wyjaśnienia lub uporządkowania. Jednocześnie autor nie sprowadza reformy do mechanicznego powrotu do najstarszych dostępnych źródeł. Istotne jest raczej krytyczne wykorzystanie tradycji w celu przygotowania księgi odpowiadającej wymaganiom liturgii Kościoła. Znaczenie artykułu Bragi polega więc na ukazaniu reformy Pontificale Romanum jako procesu opartego na połączeniu badań historycznych, refleksji teologicznej i potrzeb praktyki celebracyjnej. Autor przedstawia rewizję drugiej części Pontyfikału jako próbę zachowania ciągłości tradycji przy jednoczesnym uporządkowaniu tekstów, uproszczeniu niektórych elementów oraz wyraźniejszym przedstawieniu znaczenia poszczególnych obrzędów. Publikacja z 1962 r. dokumentuje zatem etap odnowy liturgicznej bezpośrednio poprzedzający Sobór Watykański II i pokazuje, że prace nad reformą ksiąg liturgicznych były prowadzone już przed rozpoczęciem soboru.
Opr. Dawid Makowski