Podstawy liturgii: Uczestnicy liturgii

Jeśliby przyjąć, że jedynym uczestnikiem tej świętej rozgrywki jest człowiek, to całe to przedsięwzięcie nie miałoby sensu, gdyż w końcu stałoby się ono dla niego nudne[1]. Dopiero wówczas, gdy dostrzega się w tej liturgii także innych, to zauważa się bez problemu, że jest ona czymś nader potrzebnym[2]. Z poprzednich tekstów tej serii wynika, że istnieją ,,jak gdyby” dwa główne podmioty liturgii: Bóg (dzielący się swoją miłością) i człowiek (odpowiadający na ową miłość)[3]. Jednak zawężenie pojęcia ,,uczestnika” do tych dwóch istot byłoby czymś błędnym, gdyż w samej Apokalipsie widnieje opis wielu innych istot, które składają Panu swoją chwałę (por. Ap 4-5; 6, 9; 7, 1-9; 14, 1; 21, 9)[4].

Tymi, o których w każdej liturgii mszalnej wspomina się, że śpiewają Bogu hymn uwielbienia, a do których dołącza się głos ludu, są Aniołowie[5]. To właśnie oznacza stwierdzenie Psalmisty, iż będzie uwielbiał Pana wobec Aniołów (por. Ps 138, 1), którzy nieustannie wpatrują się w twarz Boga Ojca (por. Mt 18, 10)[6]. Nie ulega wątpliwości, że Aniołowie mają do spełnienia konkretną rolę w świętej liturgii[7]. O nich wspominają teksty mszalne już w obrzędach wstępnych, gdy podczas pierwszego aktu pokuty prosi się ich o modlitwę[8]. Ich święta służba w niebie (por. Ps 103, 20) rozciąga się na ziemię, aby doprowadzić ludzi do wyznaczonego celu (por. Rdz 16, 7; Wj 14, 19)[9]. Owo niezliczone wojsko niebieskie (por. Ne 9, 6; Dn 7, 10) jest więc stale obecne w świętych obrzędach, towarzysząc celebracji, w której niebo łączy się z ziemią[10]. Kapłan w I Modlitwie Eucharystycznej prosi Boga, aby Ten raczył zesłać Anioła, który zaniesie składane dary na niebieski ołtarz[11]. W ten sposób w świętej celebracji realizują się słowa Pisma o przystąpieniu do góry tysiąca Aniołów (por. Hbr 12, 22)[12]. To właśnie te ofiary, które są składane podczas świętej liturgii, jeden z Aniołów składa przed tronem Boga (por. Ap 8, 3) jako współsługa człowieka (por. Hbr 1, 14; Ap 19, 10). Niebiańskie istoty obrazują więc doskonałość i potęgę Boga[13].

Obok Aniołów w Niebieskim Jeruzalem (por. Ap 21, 10) znajdują się także Święci wszystkich stanów (por. Ap 7, 9)[14]. Również oni mają udział w tej świętej celebracji, co znajduje swój wyraz w sposób szczególny w liście świętych, wymienianych w I Modlitwie Eucharystycznej[15]. Prawdziwa liturgia jest bowiem nawiązaniem swoistej wspólnoty ze Świętymi[16]. To właśnie oni mają orędować za człowiekiem u Boga i być przykładem dobrego życia[17]. Dzięki takiej formie egzystencji, wzorowanej na życiu świętych, człowiek istotnie za ich przykładem może zdążać do nieba[18]. Dlatego eucharystyczne wezwanie: ,,W górę serca”, jest właśnie zwróceniem uwagi na niebo, które święta liturgia antycypuje[19].

Owo zwrócenie uwagi na to, co w górze, jest także spoglądaniem w stronę czyśćca[20]. Kościół prosi bowiem dla zmarłych w czyśćcu o łaskę udziału w Bożej ,,radości, światłości i pokoju”[21]. Człowiek pragnie bowiem dla siebie i dla innych tego, o czym jest mowa w III Modlitwie Eucharystycznej: ,,Ufamy, że razem z nimi będziemy się tam wiecznie radować Twoją chwałą, gdy otrzesz z naszych oczu wszelką łzę, bo widząc Ciebie, Boże, jaki jesteś, przez wszystkie wieki będziemy do Ciebie podobni i chwalić Cię będziemy bez końca”[22]. Od najdawniejszych czasów wiadome było, że modlitwa za zmarłych ma wielką wartość[23]. Kościół wierzy bowiem, że życie człowieka nie kończy się w chwili jego śmierci, lecz wówczas się tylko zmienia[24]. Choć ci, którzy dziś śpią snem śmierci[25], kiedyś powstaną z miejsc ich przebywania i ożyją (por. Ez 37, 12-14), to już teraz należy się za nich modlić do Pana życia i śmierci (por. Mdr 16, 13), gdyż nie wiadomo, jaka jest ich sytuacja w przyszłym świecie[26].

W ten sposób człowiek dostrzega, że liturgia, w której bierze udział, jest celebracją przekraczającą to, co ziemskie[27]. Oto w niej Cherubin (por. Rdz 3, 24) daje dostęp do drzewa życia[28]. Ta transcendentna rzeczywistość ukazuje więc wierzącemu, że jego ziemskie życie to tylko drobny kawałek historii, który domaga się swoistej aktualizacji w momencie śmierci w konkretnym kierunku, z czego należy tu pamiętać, że Pan Bóg nie ma upodobania w śmierci, gdyż woli, aby człowiek się nawrócił i żył (por. Ez 18, 32)[29]. To natomiast ukazuje, że ta święta celebracja jest w istocie kosmiczną celebracją[30]. Wszakże promieniuje ona na cały wszechświat[31].

Dawid Makowski

[1] Pod sformułowaniem ,,człowieka” rozumie się tu nie tylko indywidualne osoby, ile też całą grupę ziemskich członków zgromadzenia liturgicznego, którzy w myśl słów Apostoła modlą się za siebie nawzajem (Jk 5, 16), czego najlepszym przykładem jest modlitwa powszechna, w której są zanoszone prośby o zbawienie wszystkich ludzi, obejmując w tym jednym wezwaniu różne stany i potrzeby społeczeństwa. Zob. IGMR, art. 69.
W liturgiach wschodnich istnieje w anaforze sformułowanie: ,,I wszystkich i wszystko”, co jest niejako klamrą całej modlitwy wstawienniczej, obejmującej wszystkie potrzeby Kościoła i świata. Zob. Mnich Kościoła Wschodniego: Ofiara liturgiczna. Tłum. M. Romanek. Wyd. II. Kraków: 2014, s. 55-56.

[2] Owi współgracze to nie tylko ludzie, których wierzący widzi obok siebie (Kościół walczący), ale także wszyscy ci, którzy pokutują w czyśćcu (Kościół pokutujący) oraz zbawieni w niebie (Kościół tryumfujący). Zob. C. Folsom: Człowiek współczesny a liturgia. D. Jurczak (i in.). W: MK. T. XXIV. Kraków: 2018, s. 101-102.

[3] Zob. KKK, art. 1083. Pod słowem ,,Bóg” rozumie się tutaj całą Trójcę Świętą.

[4] W świętej liturgii bierze udział cały Kościół. Zob. Augustinus: In Evangelium Ioannis, XXXVIII (PL, XXXV, 1622); C. Folsom: Człowiek współczesny a liturgia. Tłum. D. Jurczak (i in.). W: MK. T. XXIV. Kraków: 2018, s. 96.

[5] Tą wzmianką kończy się każda prefacja, np.: ,,Et ídeo cum Angelis et Archángelis, cum Thronis et Dominatiónibus, cumque omni milítia cæléstis exércitus, hymnum glóriæ tuæ cánimus, sine fine dicéntes”. MR, s. 519. Niektórzy teologowie wyróżniają tutaj trzy grupy anielskie: pierwszy ich stopień obejmuje Serafinów, Cherubinów i Tronów; drugi stopień tworzą Panowania, Moce i Władze; trzeci natomiast Zwierzchności, Archaniołowie i Aniołowie. Zob. T. Stępień: Pseudo-Dionizy Areopagita. Chrześcijanin i platonik. Warszawa: 2010, s. 271.

[6] Prefacja IV Modlitwy Eucharystycznej wskazuje, że służą oni Bogu dniem i nocą, ciągle oddając Mu cześć. Zob. MR, s. 591. Warto przy tym przywołać antyfonę introitu Pierwszego Tygodnia Zwykłego: ,,In excélso throno vidi sedére virum, quem adórat multitúdo Angelórum, psalléntes in unum: Ecce cuius impérii nomen est in ætérnum”. Tamże, s. 451.

[7] Zob. Beda Venerabilis: Homiliae, II, 4 (PL, XCIV, 151); Gregorius Magnus: Dialogæ, IV, 58 (PL, LXXVII, 425-428). Mnich Kościoła Wschodniego: Ofiara liturgiczna. Tłum. M. Romanek. Wyd. II. Kraków: 2014, s. 27; M. Von Kochem: Wykład Ofiary Mszy Świętej. Częstochowa: 2020, s. 187.

[8] Zob. MR, s. 505.

[9] Teksty mszalne mówią dokładnie o ,,opiece” Aniołów nad ludźmi. Zob. Tamże, s. 1176-1178.

[10] Znamienne są tu słowa liturgii gallikańskiej: ,,My, którzy Cherubinów tajemnice przedstawiamy i życiodajnej Trójcy trój świętą pieśń śpiewamy, odrzućmy teraz wszelką życia troskę, abyśmy przyjęli Króla wszystkich, którego strzegą niewidzialne zastępy anielskie”. Święta i Boska liturgia błogosławionego Ojca naszego Germana, biskupa paryskiego zwana też gallikańską liturgią świętą. Przekł. A. Sarwa. Sandomierz: 2012, s. 11. Na temat roli Aniołów w teodramacie, zob. E. Piotrkowski: Teodramat. Kraków: 1999, s. 232-235.

[11] Zob. MR, s. 577.

[12] Warto tutaj przywołać fragment wczesnochrześcijańskiego tekstu liturgicznego: ,,<<Przy Tobie stoją tysiące tysięcy i dziesiątki tysięcy dziesiątek tysięcy>> Aniołów, Archaniołów, <<Tronów, Panowań, Władz, Mocy>>; przy Tobie stoją dwaj najdostojniejsi Serafini o sześciu skrzydłach, <<dwoma skrzydłami zasłaniający twarz, dwoma stopy, a na dwóch latający>> i uświęcający”. Serapionis: Euchologion, XIII, 9 (SCL, II, 306-307).

[13] Zob. MR, s. 841-842.

[14] Zob. Tertullianus: De Baptismo et de Poenitentia, XV (PL, II, 1182). W liturgii gallikańskiej diakon w modlitwie próśb przyzywał świętych w ten sposób: ,,Pamiętając o błogosławionych apostołach i męczennikach, o zawsze błogosławionej Dziewicy Maryi, Zachariaszu, Janie, zamordowanych niewinnych dzieciach z Betlejem, o Piotrze, Pawle, Janie, Jakubie, Andrzeju, Filipie, Tomaszu, Bartłomieju, Mateuszu, Jakubie, Szymonie i Judzie, Mateuszu, Marku i Łukaszu. [Chór:] I o wszystkich świętych i męczennikach”. Święta i Boska liturgia błogosławionego Ojca naszego Germana, biskupa paryskiego zwana też gallikańską liturgią świętą. Przekł. A. Sarwa. Sandomierz: 2012, s. 16.

[15] Wymienia się w niej kolejno (z podziałem na dwa miejsca): Maryję, Józefa, Piotra, Pawła, Andrzeja, Jakuba, Jana, Tomasza, Jakuba, Filipa, Bartłomieja, Mateusza, Szymona, Tadeusza, Linusa, Kleta, Klemensa, Sykstusa, Korneliusza, Cypriana, Wawrzyńca, Chryzogona, Jana, Pawła, Kosmę, Damiana, Jana Chrzciciela, Szczepana, Macieja, Barnabę, Ignacego, Aleksandra, Marcelina, Piotra, Felicytę, Perpetuę, Agatę, Łucję, Agnieszkę, Cecylię, Anastazję i wszystkich Świętych Pańskich. Zob. Tamże, s. 572-573 i 577.

[16] Zob. G. Marini: Sługa liturgii. Tłum. A. F. Kaźmierczak. Ząbki: 2010, s. 60; Ioannis Pauli II: Ecclesia de Eucharystia. Literæ Encyclicæ cunctis catholicæ ecclesiæ episcopis, presbyteris et diakonis viris et mulieribus consecratis omnisque christifidelibus laicis de Eucharistia eiusque necessitudine cum Ecclesia. Roma: 2003, art. 19 (AAS, XCV, 445-446).

[17] Zob. Thomas de Aquino: Summa theologiae, 2-2, q. 83, art. 11 (ST, XXVI, 37-38). Widać to w kolekcie Święta św. Szczepana: ,,Da nobis, quǽsumus, Dómine, imitári quod cólimus, ut discámus et inimícos dilígere, quia eius natalícia celebrámus, qui novit étiam pro persecutóribus exoráre”. MR, s. 884.

[18] Zob. KL, art. 111; Paulus VI: Litteræ Apostolicæ Motu Proprio datæ ,,Sacram Liturgiam” decernitur ut præscripta quædam Constitutionis de Sacra Liturgia a Concilio Oecumenico Vaticano II probatæ vigere incipiant. Roma: 1964 (AAS, LVI, 139-144); Pius XI: Epistulæ Encyclicæ ,,Quas primas” de festo Domini nostri Iesu Christi Regis constituendo. Roma: 1925, art. 22 (AAS, XVII, 603-604); W. Rzemiński: Eucharystia liturgią nieba i ziemi. Kraków: 2012, s. 187.

[19] Zob. B. Nadolski: Wprowadzenie do liturgii. Kraków: 2004, s. 86.

[20] Zob. Pius XII: Litteræ Encyclicæ de Sacra Liturgia ,,Mediator Dei et hominium”. Roma: 1947, art. I (AAS, XXXIX, 530). Szeroko na temat ofiarowania Mszy św. za zmarłych, zob. M. Von Kochem: Wykład Ofiary Mszy Świętej. Częstochowa: 2020, s. 172-181.

[21] Zob. MR, s. 577. Chodzi zatem o udział w życiu wiecznym. Zob. Tamże, s. 583.

[22] Tamże, s. 588.

[23] Zob. Augustinus: De Cura pro Mortuis Gerenda ad Paulinum, IV (PL, XL, 596); Concilium Florentinum (1439): Bulla unionis Græcorum, XIV (DSP, III, 471-472).

[24] Zob. J. Korzonkiewicz: Pascha nostrum… W: MCh. R. 2. Nr 4. 1931, s. 156; P. Sczaniecki: Służba Boża w dawnej Polsce. Kraków: 2020, s. 43. Takie słowa zawiera zresztą I prefacja o zmarłych: ,,Tuis enim fidélibus, Dómine, vita mutátur, non tóllitur, et, dissolúta terréstris huius incolátus domo, ætérna in cælis habitátio comparátur”. MR, s. 563.

[25] W sposób szczególny jest to widoczne w średniowiecznej sekwencji żałobnej, która nie znalazła swojego miejsca w nowym mszale, a w której to zawarto stwierdzenie, że zmarli śpią zgonem, tj. snem śmierci. Zob. Consilium ad Exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia: Hymni instaurandi Breviarii Romani. Libreria Editrice Vaticana, 1968, s. 292.

[26] Zob. Amalarius Metsensis: De Ecclesiasticis Officiis Libri Quator, III, 44 (PL, CV, 1163).

[27] Zob. Congregazione per il Culto Divino e la Disciplina Dei Sacramenti: Direttorio su pietá popolare
e ltirugia. Principi e orientamenti. Roma: 2002, art. 2010; W. Rzemiński: Eucharystia liturgią nieba i ziemi. Kraków: 2012, s. 184-185.

[28] Zob. H. Paprocki: Eucharystia jako sakrament sakramentów. W: EL. T. 4. Nr 6. 2002, s. 167.

[29] Augustyn z Hippony (+431) zauważa, że wierni są niczym wielotysięczne rydwany (Iz 67, 18), które są prowadzone do celu podróży przez Pana. Zob. Augustinus: Enarrationes In Psalmos, LXVII, 24 (PL, XXXVI, 828-829).

[30] Zob. A. Sertillanges: Misja liturgiczna Kościoła. W: MCh. R. 4. Nr 1. 1932/1933, s. 9; B. Nadolski: Wprowadzenie do liturgii. Kraków: 2004, s. 135. Jan Paweł II (+2005) wskazuje tutaj na pewien istotny fakt: ,,Nawet wtedy bowiem, gdy Eucharystia jest celebrowana na małym ołtarzu wiejskiego kościoła, jest ona wciąż poniekąd sprawowana na <<ołtarzu świata>>. Jednoczy niebo z ziemią. Zawiera w sobie i przenika całe stworzenie”. Zob. Ioannis Pauli II: Ecclesia de Eucharystia. Literæ Encyclicæ cunctis catholicæ ecclesiæ episcopis, presbyteris et diakonis viris et mulieribus consecratis omnisque christifidelibus laicis de Eucharistia eiusque necessitudine cum Ecclesia. Roma: 2003, art. 8 (AAS, XCV, 437-438).

[31] Zob. A. Sertillanges: Misja liturgiczna Kościoła. W: MCh. R. 4. Nr 1. 1932/1933, s. 9.

Wszystkie teksty serii