Artykuł Jorisa Geldhofa pt. Imagining Salvation in the Ordo Missae (opublikowany w „Questions Liturgiques” 103 (2023) 28-40) podejmuje zagadnienie sposobu przedstawiania i wyrażania zbawienia w tekstach liturgicznych Mszału Rzymskiego. Autor stawia sobie za cel zbadanie, w jaki sposób język modlitw eucharystycznych oraz pozostałych części Mszy świętej odzwierciedla teologię odkupienia wyrażoną w Konstytucji o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium. Punktem wyjścia jego rozważań jest wyrażenie „opus nostrae Redemptionis exercetur”, zawarte w drugim numerze konstytucji soborowej, które można przetłumaczyć jako „dokonuje się dzieło naszego odkupienia”. Geldhof zwraca uwagę przede wszystkim na znaczenie czasownika „exercetur”, wskazującego, że liturgia nie ogranicza się do wspominania wydarzenia zbawczego, które dokonało się w przeszłości, lecz stanowi przestrzeń jego celebracji i urzeczywistniania w życiu Kościoła. W ten sposób Eucharystia zostaje ukazana jako centralne miejsce uczestnictwa wiernych w zbawczym dziele Chrystusa.
Aby wyjaśnić znaczenie tego sformułowania, autor odwołuje się do wcześniejszych źródeł liturgicznych, zwłaszcza do Mszału Rzymskiego z 1570 r., Sakramentarza z Werony oraz Mszału Rzymskiego w wydaniach z 1970 i 2008 r. Analiza ta pozwala mu ukazać związki między językiem dokumentów Soboru Watykańskiego II a wcześniejszą tradycją modlitwy Kościoła. Autor zwraca uwagę, że określenia dotyczące dzieła odkupienia nie pojawiły się dopiero w dokumentach soborowych, lecz mają swoje zakorzenienie w starszych tekstach liturgicznych. Jednocześnie podkreśla znaczenie kontekstu, w którym dana modlitwa jest wykorzystywana. Przejęcie starszego tekstu do nowej księgi liturgicznej nie oznacza bowiem automatycznie zachowania wszystkich jego wcześniejszych funkcji i znaczeń. Zmiana kontekstu celebracji może prowadzić do uwydatnienia innych aspektów teologicznych, dlatego analiza historyczna powinna uwzględniać zarówno pochodzenie tekstu, jak i jego późniejsze zastosowanie.
Następnie Geldhof przechodzi do analizy Ordo Missae zawartego w Mszale Rzymskim z 2008 r., koncentrując się na słownictwie związanym ze zbawieniem i odkupieniem. Zauważa, że pojęcia te nie występują z jednakową intensywnością we wszystkich częściach celebracji. Ich obecność należy rozpatrywać nie tylko na podstawie liczby wystąpień konkretnych słów, lecz także w odniesieniu do całego pola semantycznego, obejmującego różne określenia Bożego działania, zbawienia człowieka i odnowienia jego życia. Autor analizuje zatem nie tylko terminy redemptio i salus, ale również takie wyrażenia jak „salvatio”, „salvator”, „redimere”, „salvare”, „reformare” i „renovare”. Każde z nich wnosi nieco inny odcień znaczeniowy, a ich łączne występowanie pozwala ukazać bogactwo teologiczne modlitw mszalnych.
W odniesieniu do obrzędów wstępnych autor zauważa, że język odkupienia i zbawienia nie dominuje w tej części celebracji, jednak obecne są w niej istotne motywy teologiczne, przede wszystkim Boże miłosierdzie, przebaczenie grzechów i pojednanie. Szczególne znaczenie ma akt pokutny, który przypomina, że człowiek przystępuje do celebracji jako grzesznik potrzebujący Bożej łaski. W ten sposób już początek Mszy wprowadza wiernych w rzeczywistość zbawienia, nawet jeśli nie posługuje się bezpośrednio terminologią odkupienia. Podobnie w obrzędzie przygotowania darów autor dostrzega obecność motywów ofiary, uświęcenia i zbawienia. Analizowane modlitwy odnoszą składane dary do Bożego działania oraz dobra wiernych. Przykładem jest modlitwa „Suscipe, sancte Pater”, w której celebrans ofiaruje chleb w intencji własnego zbawienia oraz zbawienia wszystkich wiernych. Geldhof pokazuje w ten sposób, że teologiczna treść liturgii nie zależy wyłącznie od użycia konkretnego terminu, ponieważ ta sama rzeczywistość może być wyrażana za pomocą różnych formuł modlitewnych.
Szczególne miejsce w analizie zajmują prefacje, które autor uznaje za bogate źródło treści teologicznych związanych ze zbawieniem. Ich język, zakorzeniony w Piśmie Świętym, ukazuje różne aspekty działania Boga w historii. Geldhof zwraca uwagę na prefacje odnoszące się do męki Chrystusa, Jego zmartwychwstania, zwycięstwa nad śmiercią oraz odnowienia ludzkiego życia. Teksty te nie ograniczają się do przypominania wydarzeń z życia Jezusa, lecz interpretują je jako wydarzenia zbawcze, które mają znaczenie dla całej ludzkości. W tym kontekście ważną rolę odgrywa pojęcie mysterium paschale, czyli misterium paschalnego Chrystusa. Śmierć i zmartwychwstanie Jezusa stanowią centrum chrześcijańskiego rozumienia zbawienia, a prefacje ukazują tę rzeczywistość z różnych perspektyw. Nie tworzą jednego, wyczerpującego opisu odkupienia, lecz przedstawiają wielość jego aspektów, podkreślając zarówno Bożą inicjatywę, jak i skutki zbawczego działania Chrystusa.
Kolejnym ważnym elementem artykułu jest analiza modlitw eucharystycznych, które stanowią centralną część celebracji Mszy świętej. Autor bada ich język w celu ukazania sposobów przedstawiania ofiary Chrystusa i jej znaczenia dla zbawienia człowieka. W I Modlitwie eucharystycznej, czyli Kanonie Rzymskim, zwraca uwagę na tradycyjne formuły ofiarnicze oraz na powiązanie ofiary, pamięci wydarzeń zbawczych i prośby o ich owoce dla wiernych. Analiza pozostałych modlitw eucharystycznych pozwala dostrzec różne sposoby wyrażania tej samej rzeczywistości teologicznej. Szczególnie interesująca jest IV Modlitwa eucharystyczna, w której zbawienie przedstawione zostaje w perspektywie całej historii działania Boga: od stworzenia świata i zawarcia przymierza, przez posłanie Chrystusa, aż po Jego śmierć i zmartwychwstanie. Dzięki temu Eucharystia jawi się jako celebracja wpisana w całościowy plan zbawienia. Geldhof podkreśla zarazem, że ocena teologicznego znaczenia modlitwy eucharystycznej nie może ograniczać się do zliczania wystąpień słowa redemptio. Równie ważne są narracje biblijne, inne terminy teologiczne oraz struktura całej modlitwy, które razem wyrażają treść wiary Kościoła.
Autor zwraca także uwagę na modlitwy komunijne, modlitwy po Komunii oraz obrzędy końcowe. W tej części celebracji język zbawienia wiąże się z prośbą o owoce przyjętego sakramentu i o ich realizację w codziennym życiu wiernych. Eucharystia nie jest zatem przedstawiana jako wydarzenie zamknięte w granicach celebracji liturgicznej, lecz jako rzeczywistość, która powinna oddziaływać na życie chrześcijan. Przyjęcie Komunii świętej pozostaje związane z duchową przemianą człowieka oraz jego uczestnictwem w życiu Kościoła. W ten sposób cały przebieg Mszy, od obrzędów wstępnych aż po zakończenie, wpisuje się w perspektywę zbawienia.
W końcowej części artykułu Geldhof podsumowuje swoje obserwacje dotyczące języka odkupienia w Ordo Missae. Podkreśla, że pojęcie „redemptio” nie wyczerpuje bogactwa liturgicznej teologii zbawienia. Obok niego występują terminy odnoszące się do ocalenia, odnowienia, wyzwolenia i przywrócenia człowiekowi właściwej relacji z Bogiem. Odkupienie nie jest zatem ujmowane wyłącznie jako abstrakcyjna kategoria teologiczna, lecz jako rzeczywistość dotycząca konkretnej sytuacji człowieka. Autor zwraca również uwagę na charakterystyczne cechy rytu rzymskiego, przede wszystkim zwięzłość i prostotę jego języka. Oszczędność słowna nie oznacza jednak ubóstwa teologicznego, ponieważ krótkie formuły modlitewne mogą zawierać bogate treści biblijne i doktrynalne.
Ostatecznie Geldhof stwierdza, że istnieje zasadnicza zgodność między rozumieniem liturgii przedstawionym w Sacrosanctum Concilium a sposobem wyrażania zbawienia w Ordo Missae. Nie chodzi wyłącznie o podobieństwo terminologiczne, lecz o głębszą zgodność teologiczną. Zarówno konstytucja soborowa, jak i modlitwy mszalne ukazują zbawcze dzieło Chrystusa jako centrum życia Kościoła. Liturgia nie ogranicza się do przekazywania informacji o zbawieniu, lecz jest celebracją, w której Kościół wyznaje wiarę, modli się i uczestniczy w misterium paschalnym. Autor podkreśla przy tym, że bogactwo teologiczne tekstów liturgicznych powinno być odkrywane i przekazywane wiernym poprzez pogłębioną refleksję naukową, teologiczną, duszpasterską i duchową.
Opr. Dawid Makowski