Adwent kojarzy się nam przede wszystkim z oczekiwaniem na Boże Narodzenie. Roraty, adwentowe pieśni, wieniec z czterema świecami i charakterystyczne wezwanie Rorate caeli należą do najbardziej rozpoznawalnych elementów tradycji tego okresu. Warto jednak pamiętać, że Adwent ma również drugi, eschatologiczny wymiar: przypomina o oczekiwaniu na powtórne przyjście Chrystusa na końcu czasów. Oba te aspekty znajdują swoje odzwierciedlenie w liturgii, również w jej warstwie muzycznej.
Warto przyjrzeć się temu, w jaki sposób muzyka liturgiczna wyraża te treści i jak zmieniało się jej wykorzystanie na przestrzeni lat. Szczególnie interesujące jest zestawienie repertuaru gregoriańskiego z polską tradycją pieśni adwentowych. Pozwala ono dostrzec pewne napięcie pomiędzy oficjalnym układem liturgicznym a zwyczajami, które przez pokolenia kształtowały pobożność wiernych.
Dwa wymiary Adwentu
Adwent (łac. Adventus – przyjście) to okres liturgiczny poprzedzający uroczystość Narodzenia Pańskiego. W obecnym kształcie dzieli się na dwie części, z których każda podkreśla inny wymiar oczekiwania na Chrystusa.
Pierwsza część, trwająca od I Niedzieli Adwentu do 16 grudnia, kieruje naszą uwagę ku paruzji, czyli powtórnemu przyjściu Chrystusa na końcu czasów. Druga, obejmująca dni od 17 do 24 grudnia, stanowi już bezpośrednie przygotowanie do uroczystości Bożego Narodzenia i koncentruje się na oczekiwaniu na narodzenie Zbawiciela.
Taki podział został wprowadzony wraz z reformą kalendarza liturgicznego po Soborze Watykańskim II. Wcześniej oba te wymiary nie były tak wyraźnie rozdzielone i współistniały w liturgii przez cały okres Adwentu.
Choć obecny podział jest jednoznacznie widoczny w księgach liturgicznych, nie zawsze znajduje odzwierciedlenie w praktyce parafialnej. Szczególnie polska tradycja roratnia i tradycyjny repertuar pieśni adwentowych sprawiają, że wierni często przeżywają cały Adwent przede wszystkim jako czas przygotowania do Bożego Narodzenia.
Antyfony mszalne – Adwent w śpiewie gregoriańskim
Śpiew gregoriański zajmuje szczególne miejsce w muzyce liturgicznej. Nie jest jedynie muzycznym dodatkiem do obrzędów, lecz integralną częścią celebracji, której tekst i melodia tworzą jedną całość. Właśnie dlatego analiza repertuaru gregoriańskiego pozwala dobrze przyjrzeć się temu, jakie treści Kościół przypisuje poszczególnym dniom Adwentu. Warto w tym celu zestawić dwa wydania Graduale Romanum: z 1961 roku, pochodzące sprzed reformy liturgicznej, oraz z 1974 roku, wydane już po jej przeprowadzeniu.
W Graduale Romanum z 1961 roku własne antyfony mszalne przewidziano jedynie na niedziele, Suche Dni, czyli kwartalne dni modlitw, oraz wigilię Bożego Narodzenia. W dni powszednie korzystano ze śpiewów przypisanych do poprzedzającej niedzieli. Oznacza to, że repertuar poszczególnych dni był stosunkowo niewielki i w dużej mierze powtarzalny.
Wydanie z 1974 roku zachowuje tę zasadę w odniesieniu do większości dni powszednich, wprowadza jednak pewne wyjątki. W niektórych dniach pojawiają się odrębne antyfony, lepiej dostosowane do tekstów liturgicznych. Największa zmiana dotyczy jednak okresu od 17 do 24 grudnia. Na każdy z tych dni przewidziano własny zestaw śpiewów, choć – co ciekawe – nie są one przypisane bezpośrednio do konkretnych dat, lecz do dni tygodnia. Oznacza to, że repertuar np. 17 grudnia będzie zależał od tego, na jaki dzień tygodnia przypadnie ta data. Wyjątek stanowią 19 i 20 grudnia, na które przepisano konkretne antyfony, uwzględniające treść czytań liturgicznych.
Warto również przyjrzeć się pochodzeniu tych antyfon. Większość z nich wywodzi się z liturgii dawnych Suchych Dni – jest ich aż dwanaście. Trzy pochodzą z lokalnych tradycji liturgicznych i nie były wcześniej uwzględniane w typicznych księgach liturgicznych, a kolejne trzy stanowią powtórzenie śpiewów występujących w innych dniach. Z kolei Msza wigilii Bożego Narodzenia, która wcześniej miała własny zestaw śpiewów, została przeniesiona do okresu Narodzenia Pańskiego.
Co istotne, śpiewy niedzielne pozostały w obu wydaniach Graduale Romanum takie same. Można więc odnieść wrażenie, że to właśnie druga część Adwentu została w pewnym sensie rozbudowana, podczas gdy pierwsza zachowała dotychczasowy repertuar.
Nieco inaczej wygląda to jednak w perspektywie polskiej tradycji. Wśród dawnych pieśni adwentowych zdecydowanie przeważają utwory odnoszące się do oczekiwania na narodzenie Chrystusa. Śpiewano je przez cały Adwent, nie rozróżniając jego dwóch podokresów. Reforma liturgiczna zmieniła zatem przede wszystkim czytania i liturgiczne akcenty pierwszej części Adwentu, nie zmieniając przy tym zasadniczo repertuaru niedzielnych śpiewów gregoriańskich.
Warto też zauważyć, że teksty antyfon nie zawsze jednoznacznie wskazują, o którym przyjściu Chrystusa mówią. Nawet jeśli pojawia się w nich motyw przyjścia Pana, nie musi on odnosić się wyłącznie do Jego narodzenia w Betlejem. Pewne zamieszanie w sztywnym podziale treści na dwa podokresy powoduje również antyfona na wejście Rorate caeli, która pojawia się w środę III tygodnia Adwentu, a więc teoretycznie jeszcze w pierwszym podokresie.
„Okaż nam, Panie, swoje miłosierdzie” – charakterystyczny refren Adwentu
Przeglądając teksty gregoriańskich śpiewów adwentowych, można zauważyć szczególną rolę jednego wersetu: Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam et salutare tuum da nobis, czyli „Okaż nam, Panie, miłosierdzie swoje i daj nam swoje zbawienie” (Ps 85 (84), 8).
Słowa te powracają w liturgii Adwentu wyjątkowo często. Znajdziemy je zarówno w Liturgii Godzin, jak i w śpiewach mszalnych. W Nieszporach wszystkich czterech niedziel Adwentu, a także dni powszednich pierwszego podokresu, występują jako responsorium krótkie, czyli krótki śpiew stanowiący odpowiedź na wcześniejszy fragment Pisma Świętego.
Nie brakuje ich również w repertuarze mszalnym. W I Niedzielę Adwentu pojawiają się w śpiewie przed Ewangelią, zarówno w wersecie do aklamacji, jak i w gregoriańskiej antyfonie Alleluia. Warto wspomnieć, że te dwa rodzaje śpiewu, choć pełnią tę samą funkcję, bardzo często mają odmienny tekst. Omawiany werset psalmu znajdziemy także wśród wersetów antyfony na Komunię tej niedzieli.
W II Niedzielę Adwentu omawiany fragment Psalmu 85 pojawia się w śpiewie na przygotowanie darów, czyli antyfonie offertorium. W III Niedzielę występuje jako werset do offertorium.
Roraty – polska tradycja a liturgiczny podział Adwentu
Mówiąc o muzyce Adwentu w Polsce, nie sposób pominąć rorat. Są one jednym z najbardziej charakterystycznych elementów rodzimej tradycji liturgicznej i pobożnościowej. Jako Msza wotywna o Najświętszej Maryi Pannie w Adwencie wyraźnie kierują uwagę wiernych ku tajemnicy Wcielenia i narodzenia Chrystusa.
Roraty odprawia się tradycyjnie przez cały Adwent, choć obecnie obowiązujące przepisy liturgiczne wprowadzają w tym zakresie pewne ograniczenia. Msze wotywne nie mogą być celebrowane w dniach od 17 do 24 grudnia. Oznacza to, że roraty w ich tradycyjnej formie można odprawiać do 16 grudnia. Po tej dacie są to Msze Święte według formularza dnia, jedynie celebrowane w charakterystyczny dla rorat sposób.
Z perspektywy muzycznej roraty mają szczególne znaczenie. Ich repertuar, a zwłaszcza charakterystyczne pieśni, koncentruje się przede wszystkim na oczekiwaniu na narodzenie Zbawiciela. W ten sposób nawet w pierwszej części Adwentu, która w obecnym układzie liturgicznym kieruje naszą uwagę ku paruzji, bardzo mocno wybrzmiewa temat Bożego Narodzenia.
Można więc powiedzieć, że tradycja roratnia sprawia, iż pierwszy podokres Adwentu jest w praktyce parafialnej często przeżywany w duchu charakterystycznym raczej dla jego drugiej części. Jest to jeden z powodów, dla których podział Adwentu nie zawsze jest wyraźnie dostrzegany przez wiernych.
Na marginesie warto wyjaśnić pochodzenie samej nazwy „roraty”. Nie wywodzi się ona od popularnej pieśni, której refren brzmi Rorate caeli desuper et nubes pluant iustum („Spuśćcie rosę, niebiosa, a obłoki niech zleją Sprawiedliwego”), lecz od antyfony na wejście, czyli introitu, rozpoczynającego Mszę roratnią, którego pierwsze słowa także brzmią w ten sposób. Jest to kompozycja znacznie starsza od znanej nam pieśni.
Wielkie antyfony „O” – bezpośrednie przygotowanie do Bożego Narodzenia
Skąd w obecnym kalendarzu liturgicznym wzięła się data 17 grudnia jako początek drugiej części Adwentu? Jednym z najważniejszych powodów jest szczególny charakter liturgii ostatnich dni przed Bożym Narodzeniem. To właśnie wtedy pojawiają się wielkie antyfony adwentowe, nazywane również antyfonami „O”.
Są to antyfony do pieśni Maryi Magnificat, śpiewanej podczas Nieszporów. Każda z nich rozpoczyna się od słowa „O”, po którym następuje jeden z biblijnych tytułów Chrystusa. W ten sposób Kościół zwraca się do Zbawiciela, przywołując obrazy i zapowiedzi zaczerpnięte ze Starego Testamentu.
Antyfony te są niezwykle bogate teologicznie. Nie stanowią jedynie poetyckiego opisu oczekiwania na Mesjasza, lecz zawierają swoiste streszczenie historii zbawienia i starotestamentalnych zapowiedzi przyjścia Chrystusa. Każda z nich ukazuje inny aspekt Jego osoby i misji, a wszystkie razem tworzą przejmujące wołanie o przyjście Zbawiciela.
Szczególnie interesujący jest związek tych tekstów z porządkiem natury i otaczającym nas światem. Przykładem może być antyfona O Oriens („O Wschodzie”), śpiewana 21 grudnia. Chrystus zostaje w niej ukazany jako światłość rozpraszająca ciemności. Obraz ten nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ jest to najkrótszy dzień w roku, a przyroda sama zdaje się przypominać o potrzebie światła.
Wielkie antyfony kryją również ciekawą zagadkę literacką. Jeśli odczytamy pierwsze litery drugich słów każdej z nich, zaczynając od ostatniej antyfony, otrzymamy słowa ERO CRAS, co po łacinie oznacza „Jutro przyjdę”. Można odczytać ten akrostych jako symboliczną odpowiedź Chrystusa na wołanie Kościoła: po dniach oczekiwania i modlitwy Zbawiciel zapowiada swoje przyjście.
W zreformowanej liturgii antyfony „O” zachowały swoje miejsce w Nieszporach. Ich fragmenty zostały również wykorzystane w lekcjonarzu jako wersety przed Ewangelią w wybranych dniach ostatniego tygodnia Adwentu. Nie wszystkie jednak występują w tej samej formie i nie zachowano ich pierwotnej kolejności.
Warto wspomnieć, że wielkie antyfony mają również swoje odzwierciedlenie w polskiej tradycji pieśniowej. Ich parafrazą jest pieśń „Mądrości, która”, której pierwszych siedem zwrotek odpowiada kolejnym antyfonom. W polskim tłumaczeniu nie udało się wprawdzie zachować charakterystycznego wezwania „O” na początku każdej zwrotki, jednak zasadnicza treść została utrzymana.
Kolejne zwrotki rozwijają temat oczekiwania na Zbawiciela. Ósma i dziewiąta opisują wołanie o Jego przyjście – zarówno to, które rozlegało się przed narodzeniem Chrystusa, jak i to, które Kościół zanosi dzisiaj. Ostatnia, dziesiąta zwrotka przyjmuje już formę bezpośredniej modlitwy do Chrystusa.
Polskie pieśni adwentowe – między liturgią a tradycją ludową
Polski repertuar pieśni adwentowych kształtował się przez wieki, w dużej mierze równolegle z rozwojem tradycji roratniej. Nic więc dziwnego, że zdecydowana większość tych utworów koncentruje się na oczekiwaniu na Boże Narodzenie. Wiele z nich odwołuje się do charakterystycznego wezwania introitu Mszy roratnich: Niebiosa rosę spuśćcie z góry…
Utworów odnoszących się bezpośrednio do pierwszego wymiaru Adwentu, czyli oczekiwania na powtórne przyjście Chrystusa, jest zdecydowanie mniej. Praktycznie jedynym tradycyjnym przykładem jest pieśń „Oto Pan Bóg przyjdzie”, będąca tłumaczeniem jednej z antyfon I Nieszporów I Niedzieli Adwentu. Pozostałe kompozycje o podobnej tematyce pochodzą głównie z drugiej połowy XX wieku lub są utworami współczesnymi.
Interesujący obraz repertuaru daje analiza Śpiewnika Siedleckiego. Znajdujemy w nim 29 pieśni adwentowych. Dwie stanowią parafrazy tekstów biblijnych – błogosławieństw ewangelicznych oraz Psalmu 96 (95), a więc nie są bezpośrednio związane z okresem Adwentu. Sześć to hymny brewiarzowe lub ich tłumaczenia. W śpiewniku znajdziemy również przekład fragmentu Psalmu 24 (23), tłumaczenie wspomnianej już antyfony nieszpornej, przekład maryjnej antyfony Alma Redemptoris Mater, tradycyjnie śpiewanej od Adwentu do 2 lutego, również już omawianą parafrazę wielkich antyfon „O”, a także współczesne opracowanie antyfony na Komunię, przeznaczonej na Msze roratnie oraz IV Niedzielę Adwentu. Repertuar zaproponowany w śpiewniku na ten okres jest więc mocno zakorzeniony w liturgii.
Nie sposób jednak pominąć najbardziej znanych polskich pieśni adwentowych, które na stałe związały się z tradycją roratnią. Wiele z nich nawiązuje bezpośrednio do wezwania Rorate caeli desuper. Należą do nich między innymi: „Niebiosa rosę”, „Po upadku człowieka grzesznego”, „Grzechem Adama”, „Spuśćcie nam na ziemskie niwy” czy „Archanioł Boży Gabryjel”.
Na uwagę zasługuje również pieśń „Zdrowaś bądź, Maryja”, której konstrukcja literacka to akrostych. Pierwsze słowa kolejnych zwrotek układają się w tekst modlitwy „Zdrowaś Maryjo, łaskiś pełna…”. To ciekawy przykład wykorzystania formy literackiej, podobnie jak w przypadku wielkich antyfon.
Podział Adwentu w Śpiewniku Siedleckiego
Skoro obecna liturgia wyraźnie rozróżnia dwa podokresy Adwentu, warto sprawdzić, czy ten podział znajduje odzwierciedlenie również w polskim repertuarze pieśniowym.
Śpiewnik Siedleckiego przypisuje 11 pieśni do pierwszej części Adwentu i 18 do drugiej. Sam podział może jednak budzić pewne wątpliwości, zwłaszcza jeśli przyjrzymy się bliżej treści poszczególnych utworów.
Jednym z najbardziej interesujących przypadków jest hymn brewiarzowy Creator alme siderum, występujący w dwóch polskich tłumaczeniach: „Stwórco gwiaździstych przestworzy” oraz „Stworzycielu gwiazd świecących”. Oba teksty niosą zasadniczo tę samą treść, a mimo to zostały przypisane do różnych części Adwentu. Podobne wątpliwości budzi pieśń „Córko Syjońska”, której treść wydaje się bardziej odpowiednia dla pierwszego podokresu Adwentu, choć równie dobrze mogłaby funkcjonować jako pieśń przygodna, niezwiązana z konkretnym okresem liturgicznym.
Z kolei „Gwiazdo morza głębokiego”, będąca tłumaczeniem hymnu brewiarzowego Ave Maris Stella, ma charakter typowo maryjny. Ponieważ hymn ten jest przeznaczony na wspomnienia i święta maryjne, można rozważyć umieszczenie go raczej w dziale „Pieśni ku czci Najświętszej Maryi Panny”.
Wątpliwości budzi również pieśń „Hejnał wszyscy zaśpiewajmy”. Jej tekst nie odnosi się bezpośrednio do oczekiwania na narodzenie Chrystusa. Dopiero w czwartej zwrotce pojawia się wzmianka o tym wydarzeniu, przy czym jest ono przedstawione już jako fakt dokonany. Mimo tradycyjnego związku utworu z porannymi roratami, nic nie stoi na przeszkodzie, aby wykorzystywać go również w pierwszej części Adwentu.
Zakończenie
Przyglądając się muzyce liturgicznej Adwentu, dostrzegamy dwa sposoby przeżywania tego okresu, które nie zawsze pozostają ze sobą w pełnej zgodzie. Z jednej strony mamy oficjalny porządek liturgiczny, wyraźnie rozróżniający oczekiwanie na powtórne przyjście Chrystusa od bezpośredniego przygotowania do Bożego Narodzenia. Z drugiej – wielowiekową tradycję śpiewu, w której akcent pada na ten drugi aspekt.
Nie oznacza to jednak, że tradycja ludowa i liturgia pozostają wobec siebie w sprzeczności. Przeciwnie, ich zestawienie pozwala lepiej zrozumieć bogactwo tego okresu. Śpiew gregoriański przypomina nam o eschatologicznym wymiarze Adwentu, wielkie antyfony „O” ukazują głębię starotestamentalnych zapowiedzi Mesjasza, natomiast polskie pieśni utrwalają w rodzimym repertuarze obrazy i teksty związane z oczekiwaniem na Jego narodzenie.
Warto zatem spojrzeć na muzykę Adwentu nie tylko jako na zbiór śpiewów przypisanych do określonego okresu liturgicznego, ale również jako na świadectwo tego, jak przez wieki rozwijało się rozumienie i przeżywanie adwentowego oczekiwania. Poznanie zarówno tradycji gregoriańskiej, jak i polskiego repertuaru pieśniowego pozwala pełniej odkryć oba wymiary tego czasu – oczekiwanie na Chrystusa, który przyszedł na świat, przychodzi do nas dzisiaj i ponownie przyjdzie na końcu czasów.
Marceli Kyc
