Tekst Philippa Oppenheima, O.S.B., pt. „De antiquissima quoad ostiarios documentatione” (Ephemerides Liturgicae 1938, nr 52, s. 179-186), stanowi historyczno-liturgiczne studium poświęcone pochodzeniu, rozwojowi i miejscu ostiariatu w strukturze hierarchii kościelnej, ze szczególnym uwzględnieniem świadectw pochodzących z okresu starożytności chrześcijańskiej. Autor podejmuje próbę odpowiedzi na pytanie, jak wcześnie można poświadczyć istnienie ostiariusza oraz od kiedy można mówić o ostiariacie jako o odrębnym stopniu kościelnym. Punktem wyjścia jest funkcja związana ze strzeżeniem drzwi kościoła. Ostiariusz miał czuwać nad wejściami do świątyni, kontrolować dostęp do przestrzeni sakralnej, posługiwać się kluczami, a z czasem również troszczyć się o zakrystię, relikwie i inne dobra kościelne. Oppenheim zwraca uwagę, że sama funkcja odźwiernego nie była wynalazkiem chrześcijaństwa, ponieważ podobne urzędy istniały zarówno w świecie pogańskim, jak i w tradycji żydowskiej. W Starym Testamencie odnajduje on analogię w osobach odźwiernych świątyni jerozolimskiej, których późniejsi autorzy chrześcijańscy, tacy jak św. Izydor z Sewilli czy Amalariusz, przedstawiali jako poprzedników chrześcijańskich ostiariuszy. Istotnym elementem argumentacji Oppenheima są najstarsze świadectwa chrześcijańskie. Szczególne znaczenie przypisuje on listowi papieża Korneliusza do Fabiana z około 251 roku, zachowanemu u Euzebiusza, w którym ostiariusze zostają wymienieni wśród duchowieństwa Kościoła rzymskiego. Świadectwo to jest dla autora jednym z najważniejszych dowodów na bardzo wczesne istnienie ostiariatu w Rzymie. Oppenheim przywołuje również świadectwa św. Hieronima, św. Cypriana, Paulina z Noli, Liber Pontificalis, Constitutiones Apostolicae, Pseudo-Ignacego, Epifaniusza, a także liczne inskrypcje chrześcijańskie. Dzięki temu przedstawia szeroki materiał źródłowy, obejmujący zarówno dokumenty liturgiczne i prawne, jak i teksty patrystyczne oraz świadectwa epigraficzne. Szczególnie interesujące jest rozróżnienie, które autor przeprowadza między samą funkcją strzeżenia drzwi a ostiariatem rozumianym jako formalny stopień kościelny.
Oppenheim zauważa, że w początkowym okresie funkcje związane ze strzeżeniem wejścia do kościoła mogły być wykonywane przez diakonów lub subdiakonów. Potwierdzają to między innymi Constitutiones Apostolicae oraz świadectwa tradycji wschodniej. Nie oznacza to jednak, że na Zachodzie ostiariat jako odrębny urząd pojawił się dopiero później. Przeciwnie, już w III wieku istnieją wyraźne świadectwa wskazujące na obecność ostiariuszy w Kościele rzymskim. Z tego względu autor zachowuje ostrożność w określaniu momentu, w którym funkcja odźwiernego została formalnie przekształcona w osobny stopień hierarchii. Kolejnym ważnym zagadnieniem jest rozwój ostiariatu w Kościele zachodnim. Oppenheim wskazuje, że w IV wieku ostiariusze byli wyraźnie związani ze stanem duchownym, natomiast w V wieku ich sytuacja staje się mniej jednoznaczna. W Rzymie część ich obowiązków przejęli mansionarii, czyli osoby zajmujące się opieką nad kościołem i zakrystią, które nie należały jednak do hierarchii kościelnej. Nie oznaczało to całkowitego zaniku ostiariatu, ponieważ jeszcze w V i VI wieku można znaleźć świadectwa jego istnienia jako odrębnego ordo. W późniejszym okresie, zwłaszcza od epoki karolińskiej, ostiariat został ponownie mocno związany z systemem niższych stopni i stopniowo ustabilizował się jako jeden z niższych stopni święceń w Kościele łacińskim.
Ważną część studium stanowi również porównanie tradycji zachodniej i wschodniej. Oppenheim pokazuje, że rozwój ostiariatu nie przebiegał jednakowo w obu częściach chrześcijaństwa. Na Wschodzie początkowo funkcja ostiariusza była znana i w niektórych źródłach zaliczano ją do niższych stopni duchowieństwa. Sobór w Laodycei około 371 roku stanowi jedno ze świadectw takiego rozumienia ostiariatu. Z czasem jednak na Wschodzie nastąpiło stopniowe ograniczenie znaczenia ostiariatu jako odrębnego stopnia hierarchicznego. Oppenheim wskazuje w tym kontekście na ustawodawstwo Justyniana oraz Sobór Trullański z 692 roku. W tradycji greckiej ostiariat ostatecznie stracił więc znaczenie, które zachował w Kościele łacińskim. Na Zachodzie natomiast został włączony w rozwijający się system niższych święceń i przetrwał w tej formie przez całe średniowiecze i epokę nowożytną.
Wartością opracowania jest również szerokie wykorzystanie źródeł. Oppenheim nie ogranicza się do jednego rodzaju świadectw, lecz zestawia dokumenty papieskie, soborowe, liturgiczne, patrystyczne, prawne i epigraficzne. Dzięki temu jego studium stanowi próbę możliwie szerokiego odtworzenia historii ostiariatu. Na szczególne uznanie zasługuje ostrożność autora w miejscach, w których źródła nie pozwalają na całkowicie pewne wnioski. Często posługuje się on określeniami wskazującymi na prawdopodobieństwo lub możliwość, co jest uzasadnione w przypadku badań nad najwcześniejszymi etapami rozwoju instytucji kościelnych. Z perspektywy współczesnych badań pewnym ograniczeniem tekstu pozostaje jednak fakt, że rozróżnienie pomiędzy funkcją ostiariusza, osobą określaną mianem ostiarius lub portarius a formalnym ordo ostiariorum nie zawsze jest przeprowadzane z jednakową konsekwencją. Nie każda wzmianka o odźwiernym musi bowiem oznaczać istnienie ostiariatu jako stopnia święceń. Mimo tego opracowanie Oppenheima pozostaje cennym studium historycznym, ponieważ pokazuje, że rozwój ostiariatu nie był procesem prostym ani jednolitym. Najpierw istniała sama funkcja strzeżenia wejścia do miejsca kultu, następnie była ona wykonywana przez różne grupy osób, w tym diakonów i subdiakonów, później pojawiły się wyraźne świadectwa istnienia ostiariuszy jako odrębnej grupy, a ostatecznie na Zachodzie ostiariat został utrwalony jako jeden z niższych stopni święceń.
Szczególnie istotnym wnioskiem płynącym z tekstu jest zatem rozróżnienie między funkcją, urzędem a stopniem święceń. Historia ostiariatu pokazuje bowiem, że funkcje związane z ochroną przestrzeni sakralnej mogły być wykonywane przez różne osoby, nawet w okresach, w których ostiariat zachowywał swoje miejsce w strukturze kościelnej. Z tego względu studium Oppenheima stanowi wartościowy punkt wyjścia do dalszych badań nad historią ostiariatu, jego pierwotnymi zadaniami oraz procesem przekształcania się funkcji odźwiernego w formalny stopień niższych święceń.
Opr. Dawid Makowski