Praktyka składania ofiar w związku ze sprawowaniem Mszy Świętej w konkretnej intencji może stanowić źródło różnych pytań i wątpliwości natury prawnej oraz duszpasterskiej. W Starym Testamencie praktyka składania ofiar była już dobrze znana w religii żydowskiej. Wierni, pragnąc oddać cześć Bogu i uzyskać Jego przebaczenie, przynosili do świątyni różne zwierzęta, które następnie składano w ofierze i spalano na ołtarzu całopalenia. W praktyce duszpasterskiej przy zamawianiu intencji mszalnej często pojawia się pytanie o wysokość ofiary związanej ze sprawowaniem Mszy Świętej? Z punktu widzenia prawa kanonicznego nie można jednak utożsamiać tej ofiary z zapłatą za sprawowanie Eucharystii. Msza Święta, jako ofiara Chrystusa i Kościoła, posiada bowiem wartość, której nie sposób wyrazić w kategoriach materialnych.
Wysokość ofiary składanej przy zamawianiu Mszy Świętej jest często określana na podstawie zwyczaju przyjętego w danej diecezji lub na innym, odpowiednio wyznaczonym obszarze kościelnym, np. w ramach dekanatu. Ustalenie takiej wysokości nie oznacza jednak bezwzględnego obowiązku uiszczenia określonej kwoty przez wiernego ani nie uprawnia kapłana do odmowy sprawowania Mszy Świętej wyłącznie z powodu braku możliwości złożenia ofiary. Jeżeli wierny nie jest w stanie złożyć ofiary, kapłan powinien, zgodnie z zasadami określonymi w prawie kanonicznym, sprawować Mszę Świętą w zamówionej intencji również bez przyjęcia ofiary[1].
Synod prowincjalny albo zebranie biskupów prowincji kościelnej może jednak, w drodze odpowiedniego dekretu, ustalić wysokość ofiary związanej ze sprawowaniem i aplikowaniem Mszy Świętej. W takim przypadku kapłan nie może żądać ofiary wyższej od ustalonej, chyba że osoba zamawiająca Mszę Świętą z własnej woli zdecyduje się złożyć wyższą kwotę. Jednocześnie duszpasterz może przyjąć ofiarę niższą od określonej normy. Tego rodzaju przepisy partykularne, ustanowione zarówno w formie dekretu, jak i wynikające z prawnie uznanego zwyczaju, obowiązują również członków instytutów zakonnych[2].
Jeżeli wierny określi liczbę Mszy Świętych, za które składa ofiarę, należy odprawić dokładnie taką liczbę Mszy. W przypadku natomiast, gdy ofiarodawca nie określi liczby Mszy, a wysokość złożonego stypendium przewyższa zwyczajowo przyjętą kwotę za jedną Mszę, należy ustalić liczbę Mszy odpowiadającą wysokości ofiary, odnosząc ją do obowiązującej w danym miejscu wysokości stypendium mszalnego[3].
Wierny, składając ofiarę w celu odprawienia Mszy Świętej w określonej intencji, nie dokonuje zapłaty za celebrację Eucharystii, lecz wnosi dobrowolny dar, który pozostaje związany z jego udziałem w trosce o materialne potrzeby Kościoła. Złożona ofiara służy bowiem, zgodnie z treścią kan. 946 KPK/83, wspieraniu szafarzy oraz innym celom kościelnym, jak choćby zakup rzeczy potrzebnych do sprawowania liturgii. Nie oznacza to jednak, że pomiędzy ofiarą a celebracją Mszy Świętej powstaje stosunek o charakterze handlowym. Taką interpretację wyklucza kan. 947 KPK/83, który nakazuje całkowicie usuwać od ofiar mszalnych wszelkie pozory transakcji lub handlu.
Msza Święta zajmuje szczególne miejsce w życiu i duchowości Kościoła, jednak jej sprawowanie nie może być postrzegane wyłącznie przez pryzmat przyjmowanych intencji mszalnych. Z tego względu nie należy kształtować praktyki duszpasterskiej w taki sposób, aby prowadziła ona do przyjmowania przez kapłanów większej liczby zobowiązań, niż są oni w stanie zgodnie z prawem wypełnić. Jednocześnie wiernym należy przypominać o wartości zamawiania Mszy Świętych oraz składania związanych z nimi ofiar, które stanowią utrwaloną praktykę życia Kościoła.
Nie wolno wykorzystywać ofiar mszalnych do osiągania dodatkowego zysku. Niedopuszczalne byłoby na przykład zbieranie ofiar w kraju, w którym waluta ma większą wartość, a następnie przekazywanie ich do kraju, gdzie ma ona niższą wartość, i zatrzymywanie powstałej różnicy dla siebie. Nadużyciem jest również przyjmowanie intencji i ofiar mszalnych od wiernych w zamian za część otrzymanych ofiar.
Naruszenie tych zasad nie zawsze wiąże się automatycznie z karą. Jeżeli jednak ktoś, duchowny lub świecki, czerpie niegodziwy zysk z ofiar mszalnych, może zostać ukarany zgodnie z kan. 1383 KPK/83, który mówi: „Kto bezprawnie czerpie zysk z ofiar mszalnych, powinien być ukarany cenzurą lub karami, o których mowa w kan. 1336 § 2-4”.
Właściwe rozumienie intencji mszalnych i związanych z nimi ofiar wymaga stałego nauczania duszpasterskiego. Zachowanie tej praktyki zależy bowiem od przekazywania kolejnym pokoleniom nie tylko samego zwyczaju zamawiania Mszy Świętych, lecz także jego właściwego znaczenia. System ofiar mszalnych pozostaje bowiem związany zarówno z troską o utrzymanie duchownych, jak i z zaspokajaniem materialnych potrzeb Kościoła[4].
Omówmy kan. 951 § 1, który stanowi: „Kapłan celebrujący więcej Mszy Świętych w tym samym dniu, może każdą z nich odprawić według intencji, na którą została złożona ofiara, przy zachowaniu jednak zasady, że oprócz dnia Bożego Narodzenia, wolno mu zatrzymać dla siebie jedną tylko ofiarę, pozostałe zaś ma obowiązek przekazać na cele wyznaczone przez ordynariusza, z dopuszczeniem jednak pewnej rekompensaty z tytułu zewnętrznego”.
Zasadą jest, że kapłan może odprawić tylko jedną Mszę Świętą dziennie. Sprawowanie dwóch lub trzech Mszy w jednym dniu jest wyjątkiem i musi mieć podstawę w prawie kanonicznym (por. kan. 905 KPK). Duża liczba intencji mszalnych nie jest wystarczającym powodem do odprawiania kolejnych Mszy.
Kapłan sprawujący zgodnie z prawem więcej niż jedną Mszę Świętą w ciągu tego samego dnia może przyjąć odpowiednią liczbę intencji mszalnych oraz związanych z nimi ofiar. Zgodnie z obowiązującymi przepisami jest jednak uprawniony do zatrzymania dla siebie wyłącznie jednej ofiary mszalnej, niezależnie od jego sytuacji materialnej.
Z uwagi na różną wysokość ofiar mszalnych, określaną przez właściwą władzę kościelną, zwyczaj lub wolę wiernego (por. kan. 948, 950, 952 i 955 § 1 KPK), kapłan może zatrzymać dla siebie jedną, przy czym przepisy nie wskazują, która z nich ma zostać zatrzymana. Wybór w tym zakresie należy do kapłana.
Od zasady ograniczającej możliwość zatrzymania przez kapłana do jednej ofiary mszalnej dziennie przewidziano wyjątek dotyczący uroczystości Narodzenia Pańskiego. W tym dniu kapłan może zatrzymać dla siebie ofiary związane ze wszystkimi Mszami Świętymi, które zgodnie z prawem sprawuje.
Kan. 958 KPK/83 wprowadza szczegółowe zasady dotyczące ewidencjonowania przyjętych stypendiów mszalnych oraz kontroli ich prawidłowej realizacji. Nakłada na proboszcza oraz rektora kościoła obowiązek prowadzenia specjalnej księgi, w której należy odnotowywać przyjęte intencje mszalne, liczbę Mszy Świętych, wysokość złożonych ofiar oraz ich odprawienie. Jednocześnie przepis zobowiązuje ordynariusza do corocznej kontroli tej dokumentacji, osobiście lub za pośrednictwem innych osób, w celu zapewnienia prawidłowej realizacji przyjętych zobowiązań.
Ofiary związane z udzielaniem sakramentów i sakramentaliów
Po Soborze Watykańskim II Kościół stopniowo odszedł od tradycyjnego systemu beneficjalnego, czego wyraz znajdujemy również w regulacjach Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku. W konsekwencji istotnym źródłem dochodów parafii stały się ofiary składane przez wiernych, w szczególności przy okazji sprawowania sakramentów i udzielania sakramentaliów. Chociaż prawo powszechne przewiduje możliwość określenia przez Konferencję Episkopatu wysokości takich ofiar, Konferencja Episkopatu Polski z tej kompetencji nie skorzystała, przyjmując zasadę, że nie powinno się wprowadzać stałych cenników za sprawowanie sakramentów i sakramentaliów. W przypadku braku formalnych regulacji wydanych przez Konferencję Episkopatu lub właściwą prowincję kościelną wysokość składanych ofiar pozostaje zatem związana z praktyką i zwyczajem przyjętym na danym terenie. Ofiary związane ze sprawowaniem sakramentów i udzielaniem sakramentaliów określa się tradycyjnie mianem iura stolae, nawiązując do stuły będącej liturgicznym znakiem posługi duchownego. Współcześnie mają one najczęściej formę pieniężną, podczas gdy w przeszłości częściej spotykano również świadczenia w postaci innych darów[5].
Zasadą prawa kanonicznego jest to, iż korzystanie z posług religijnych nie może być uzależnione od sytuacji materialnej wiernych ani prowadzić do ich różnicowania ze względu na wysokość składanych ofiar. Niedopuszczalne jest zatem uzależnianie sposobu sprawowania sakramentów lub udzielania sakramentaliów, w tym stopnia ich uroczystości, od wartości przekazanego daru, jak również odmawianie tych czynności liturgicznych z powodu nieuiszczenia ofiary. Ubóstwo wiernego nie może bowiem stanowić podstawy do pozbawienia go dostępu do posługi Kościoła[6].
Dla pełnego ujęcia tej kwestii należy wskazać właściwą regulację zawartą w Kodeksie Prawa Kanonicznego. „Oprócz ofiar określonych przez właściwą władzę, szafarz nie może domagać się niczego za udzielanie sakramentów, troszcząc się zawsze, by potrzebujący nie byli pozbawieni pomocy sakramentów z powodu ubóstwa”[7]. Odnośnie pogrzebu: „Co do ofiar składanych z okazji pogrzebu, należy stosować się do przepisów kan. 1264, z tym jednak zastrzeżeniem, aby na pogrzebach nie było żadnego faworyzowania osób oraz by ubodzy nie byli pozbawieni należnego pogrzebu”[8].
Ofiary składane przy okazji udzielania sakramentów oraz wykonywania innych posług duchowych (iura stolae) nie mogą być traktowane jako przedmiot wymiany handlowej ani podlegać negocjacjom, co zostało wskazane wcześniej (ofiary mszalne).
Wnioski
Analiza regulacji dotyczących ofiar mszalnych oraz ofiar związanych z udzielaniem sakramentów i sakramentaliów prowadzi do wniosku, że nie stanowią one zapłaty za czynności religijne, lecz formę dobrowolnego wsparcia Kościoła i jego szafarzy. Prawo kanoniczne wyraźnie wyklucza traktowanie posług religijnych w kategoriach handlowych, jednocześnie nakładając na duchownych obowiązek troski o to, aby względy materialne nie ograniczały wiernym dostępu do sakramentów i innych posług Kościoła. Przestrzeganie tych zasad służy zatem zachowaniu właściwego charakteru posługi duszpasterskiej oraz ochronie jej przed wszelkimi przejawami komercjalizacji.
Przynależność wiernych do wspólnoty parafialnej wiąże się ze współodpowiedzialnością za realizację misji Kościoła w ramach tej wspólnoty. Odpowiedzialność ta obejmuje również troskę o jej uzasadnione potrzeby materialne, stanowiąc przejaw solidarności i współuczestnictwa wiernych w życiu oraz misji wspólnoty kościelnej, do której zostali włączeni.
Reasumując, ofiary składane w związku z zamawianiem intencji mszalnych, udzielaniem sakramentów i sakramentaliów, a także podejmowaniem innych czynności kościelnych, pozostają związane z materialnym funkcjonowaniem Kościoła. Wierni, jako jego członkowie, są bowiem zgodnie z kan. 222 KPK/83 zobowiązani do troski o zaspokajanie potrzeb Kościoła, tak aby posiadał on środki konieczne do sprawowania kultu Bożego, prowadzenia dzieł apostolstwa i miłości oraz zapewnienia godziwego utrzymania osób pełniących służbę kościelną. Obowiązek ten stanowi wyraz współodpowiedzialności wiernych za życie i misję wspólnoty, do której przynależą.
mgr lic. Gizela John
[1] KPK 1983, kan. 945 §§ 1,2
[2] KPK 1983, kan. 952 §§§ 1,2,3.
[3] KPK 1983, kan. 950.
[4] A. Domaszek, Zarządzanie dobrami doczesnymi parafii, Warszawa 2020, s. 168-169.
[5] A. Domaszek, Zarządzanie dobrami doczesnymi parafii, Warszawa 2020, s. 155-156.
[6] Tamże, s. 157 – 158.
[7] KPK 1983, kan. 848.
[8] KPK 1983, kan. 1181.