Tradycja liturgiczna Bożego Narodzenia mówi o sprawowaniu trzech Mszy Świętych. Średniowieczni mistycy (IX w.) dostrzegali w nich symbolikę „potrójnych narodzin Chrystusa”: pierwsza Msza (w nocy) oznacza narodziny Chrystusa z Ojca Niebieskiego, druga (o świcie) – Jego narodziny w ciele, natomiast trzecia (w dzień) – narodziny w sercu człowieka poprzez łaskę i miłość[1].
Jeśli chodzi o tradycję rzymską, najstarsze źródła z IV wieku wspominają o jednej Mszy w dzień (Missa in die), którą papież sprawował 25 grudnia o godzinie 9:00 w bazylice św. Piotra. W V wieku po raz pierwszy odnotowano Mszę w nocy (Missa in nocte), odprawianą przez papieża w bazylice Matki Bożej Większej. Ostatecznie w VI wieku dodano trzecią Mszę bożonarodzeniową (o świcie), sprawowaną przez papieża wczesnym rankiem 25 grudnia w kościele św. Anastazji – męczennicy szczególnie czczonej przez Bizantyńczyków, której wspomnienie od starożytności przypadało właśnie na ten dzień[2].
W rycie rzymskim zwyczaj ten przetrwał do dziś. Również w obecnym, posoborowym mszale znajdują się trzy formularze mszalne na Boże Narodzenie, uzupełnione o czwartą Mszę – wigilijną – sprawowaną 24 grudnia wieczorem.
Duchowa treść tych trzech celebracji znajduje swoje głębokie odzwierciedlenie w śpiewach na wejście, czyli w introitach. Przyjrzyjmy się im bliżej.
- Introit Mszy o północy – Dominus dixit
Liturgia słowa Mszy Świętej o północy opowiada o narodzeniu Chrystusa z Ojca Niebieskiego. Teksty śpiewów tej nocy – z wyjątkiem offertorium – odnoszą się do wiecznego zrodzenia Syna przez Ojca. Kościół zaprasza nas, abyśmy w małym Dziecięciu kontemplowali Odwieczne Słowo Ojca, drugą Osobę Trójcy Świętej.
Introit Dominus dixit wprowadza nas w liturgię nocy bożonarodzeniowej. Zachowuje on ten sam modus (protus plagalny), który występuje w graduałach mszy ferialnych od 17 do 24 grudnia, przygotowujących nas na przyjście Mesjasza. Graduały tych dni – podobnie jak melodia wielkich antyfon „O” do Magnificat w Nieszporach – wykorzystują ten sam wzorzec modalny w re. Przypadek czy celowe zamierzenie? Spróbujmy się nad tym zastanowić.
Zachowanie tego samego modusu podpowiada nam, że odwieczne zrodzenie Syna nie dokonuje się w triumfie, lecz jest owocem intymnej relacji z Ojcem, przygotowanej i oczekiwanej przez pokolenia. Dlatego zarówno pierwszy śpiew na Boże Narodzenie – Dominus dixit, jak i drugi – graduale Tecum principium – nie wyróżniają się modalnie na tle śpiewów z dni bezpośrednio poprzedzających przyjście Mesjasza. Syn Boży wchodzi w zastany świat nie siłą, lecz pokornie – przyjmując ludzkie ciało z posłuszeństwa Ojcu i z Jego odwiecznego pragnienia zbawienia świata. Introit ten nie epatuje więc świątecznym blaskiem ani jasnymi barwami; przeciwnie, przybiera formę niezwykle prostej melodii, spowitej niemal mistycznym mrokiem. Wynika to z głębi tajemniczego tekstu Psalmu 2, który stanowi osnowę omawianego śpiewu:
In.: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Ps 2, 7).
Pan powiedział do mnie: Ty jesteś moim Synem, Ja Ciebie dziś zrodziłem.
Słowa te należy interpretować jako wewnątrztrynitarny dialog między Ojcem a Synem. To tekst opowiadający o odwiecznym rodzeniu Syna przez Ojca – tajemnica tak wielka, że niemal ucisza „kompozytora”[3] melodii, skłaniając go do sięgnięcia po najbardziej oszczędne środki wyrazu i wyrzeczenia się zewnętrznego przepychu na rzecz kontemplacyjnej prostoty.
- Introit Mszy o świcie – Lux fulgebit
Bardzo żywy początkowy ruch melodyczny introitu szybko wznosi się aż na septymę; od razu staje się jasne, czym inspirował się „kompozytor” – pojęciem światłości i jego ścisłym związkiem z tajemnicą Bożego Narodzenia. Ta początkowa intonacja zmierza także ku kolejnemu niezwykle ważnemu punktowi utworu: słowu hodie („dzisiaj”).
W dniu Bożego Narodzenia wyraz ten nabiera szczególnego znaczenia; przypomina nam również o dwóch pozostałych hodie – z Mszy wigilijnej oraz z Mszy w nocy. Hodie wyraża liturgiczne „DZIŚ”, które uobecnia się na naszych oczach: dzisiaj zabłyśnie nad nami światło, ponieważ narodził się nam Zbawiciel. Wyraża ono „DZIŚ” zbawienia, które rozpoczęło się wraz z Wcieleniem Słowa. Wypełniła się bowiem długo oczekiwana obietnica, zapowiadana wcześniej przez proroków. W Adwencie słyszymy wołanie: Ecce, Dominus veniet („Oto Pan przyjdzie”), a teraz obietnica ta spełnia się DZIŚ, na naszych oczach.
Właśnie dlatego „kompozytor” umieścił na słowie hodie neumę tristropha (potrójną pulsację unisoniczną), aby zwrócić szczególną uwagę na ten przysłówek, który będzie powracał także w innych tekstach okresu Bożego Narodzenia. Świadomość, że światło jaśnieje dziś dzięki narodzeniu Jedynego, Prawdziwego Światła, którym jest Chrystus, staje się źródłem głębokiej radości – poruszenia, które nie jest powierzchowne, lecz zakorzenione w pewności, że to DZIŚ nieustannie wypełnia się w liturgii.
Oto tekst tego pięknego introitu:
In Lux fulgebit hodie super nos: Quia natus est nobis Dominus: Et vocabitur Admirabilis, Deus, Princeps pacis, Pater futuri saeculi: Cuius regni non erit finis. (Por. Iz 9, 2.6.7; Łk 1,33)
Światłość wielka zabłyśnie dzisiaj nad nami, albowiem narodził się nam Pan! Imię Jego Przedziwny, Bóg, Książę Pokoju, Ojciec przyszłego wieku. Którego królestwu nie będzie końca.
- Introit Mszy w dzień – Puer natus est
Na samym początku tego introitu występuje charakterystyczny skok o kwintę w górę, który natychmiast zwraca uwagę na słowo Puer – Dziecię, którego narodzenie świętujemy. Skok kwinty jest w śpiewie gregoriańskim najszybszym i najbardziej przekonującym sposobem na osiągnięcie dominanty oraz wyrażenie pełni radości. Z tego wzniesienia wypływa czasownik natus est, prowadzący wprost do zaimka nobis („nam”). Dziecię narodziło się NAM – Chrystus stał się człowiekiem dla nas i właśnie to stanowi źródło głębokiej radości.
In.: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis: cuius imperium super humerum eius: et vocabitur nomen eius magni consilii Angelus (por. Iz 9, 6; Ps 97, 1).
Dziecię (dosłownie: chłopiec) nam się narodziło i Syn został nam dany. Na Jego ramionach spoczywa władza królewska, a Jego imię to: Wielkiej Rady Wysłannik.
Z tych trzech krótkich analiz wyłania się wyraźne stopniowanie napięcia i duchowego poruszenia:
- odwieczne zrodzenie Syna przez Ojca,
- przyjście Syna jako Światła jaśniejącego „dziś”,
- narodzenie Syna jako Dziecięcia dla naszego zbawienia.
Oto tylko niektóre duchowe treści płynące ze śpiewów gregoriańskich, które pomagają nam wniknąć w głąb tekstów liturgicznych: w żłóbku kontemplujemy Boga-Człowieka, a w Nim całą Trójcę Świętą, z której wypływa odwieczne pragnienie zbawienia świata. Dokonuje się ono DZIŚ w liturgii, stającej się rzeczywistym uobecnieniem Boga pośród nas.
Oto zapis trzech introitów z najnowszego wydania Graduale Novum, Regensburg 2011.
Ad missam in nocte: Dominus dixit GrN I/20:
Ad missam ad aurora: Lux fulgebit, GrN I/24:
Ad missam in die: Puer natus est, GrN I/28:
Susi Ferfoglia
[1] Por. B. Nadolski, Liturgika. Liturgia i czas, Poznań 2013, s. 168.
[2] Należy wspomnieć, ze w VI i VII wieku w Rzym był pod panowaniem byzańtyjskim, a nawet kilku papieży było Grekami.
[3] Słowo „kompozytor” ujmuję w cudzysłów, ponieważ w przypadku repertuaru gregoriańskiego trudno mówić o kompozytorze w dzisiejszym rozumieniu – jest to jedynie określenie umowne.
