Przygotowanie liturgii: Szaty i ich kolory

Szata ma przede wszystkim znaczenie praktyczne. Chroni człowieka przed czynnikami atmosferycznymi. Zapewnia intymność. Jest wyrazem wstydliwości. Jest znakiem tożsamości i godności. Ubranie więzienne, w jakimś sensie, pozbawia osobowości. Ubranie wskazuje na urząd lub status społeczny: sędzia, prawnik, żołnierz, policjant, duchowny. Informuje o powszedniości lub święcie, radości i smutku, pokucie albo żałobie, młodości lub starości, o poranku czy wieczorze, o domu lub drodze, o pracy albo rozrywce. Szata jest środkiem komunikacji. Dokonuje się ona m.in. przez różnorodność materiału, formę i kolorystykę szaty. Komunikuje o różnych życiowych sytuacjach czy stanach konkretnej osoby. Biblia ukazuje religijny wymiar szaty. Człowiek w raju, mimo braku odzienia, nie był nagi. Jego ubraniem była łaska Boża. Dopiero na skutek zerwania życiodajnej i przebóstwiającej łączności ze Stwórcą stał się rzeczywiście nagi. Nagość stała się doświadczeniem teologicznym. Człowiek przeżywa nagość jako wyraz przemijalności ciała oraz powód do wstydu. Bóg okrył pierwszych rodziców po ich grzechu odzieniem ze skór. Od tego momentu, aż po białe szaty zbawionych, o których mówi św. Jan w Apokalipsie, szata staje się znakiem duchowych sytuacji ludzkości. Jej obecność lub jej brak ma znaczenie religijne. Cała historia człowieka jest mozolnym poszukiwaniem utraconej szaty. Św. Paweł pochwala zwyczaj, że na zgromadzeniach liturgicznych mężczyźni modlą się z odkrytą głową, natomiast kobiety mają głowy zakryte. Sprawujący liturgię nie używali odmiennych szat. Od przełomu V i VI wieku szaty liturgiczne różnią się od szat codziennych. Ostatecznie szaty liturgiczne ukształtowały się na przełomie IX i X w.

1.1. Szaty wspólne dla wszystkich usługujących

Stanowią je teraz: humerał – nawiązuje do chusty, którą okrywano szyję, tak więc jeśli alba nie okryje zwykłego stroju wokół szyi, przed jej przywdzianiem nakłada się humerał (por. OWMR, 336); alba – nawiązuje do szaty chrzcielnej i okrywa całą postać, stanowiąc szatę wspólną dla wszystkich usługujących jakiegokolwiek stopnia (por. OWMR, 339)[1]; cingulum (czyli pasek) – nawiązuje do powściągliwości i czystości, służąc do przepasania alby wtedy, gdy nie przylega ona do ciała (por. OWMR, 336). Komża, która powstała ze skrócenia alby, jest od XI w. elementem stroju chórowego, choć niekiedy stosuje się ją w różnych czynnościach liturgicznych. Diakon i prezbiter, biorąc udział w liturgii, ale nie pełniąc swoich czynności wynikających z przyjętych święceń, zakłada komżę na sutannę lub na strój zakonny. Czyni tak będąc w tzw. „chórze” czyli miejscu, gdzie uczestniczą w liturgii (por. CEpol, 66). Prałaci i kanonicy, w tym miejscu, zgodnie ze statutami diecezji i prawem powszechnym, przywdziewają swój własny, prawnie określony strój (por. CEpol, 66).

1.2. Szaty wspólne dla diakonów i prezbiterów

Ornat od końca VI w. jest szatą liturgiczną typową dla kapłanów, biskupów i prezbiterów. Jego użycie zostało zarezerwowane tylko dla celebracji eucharystycznej. Stuła to szarfa przewieszona przez szyję i spadająca z przodu. Jest znakiem władzy osób mających święcenia. Biskup i prezbiter noszą stułę zawieszoną na szyi i zwisającą na piersi. Nie jest właściwe sprawowanie Mszy św. bez wymaganych szat liturgicznych, podobnie jak zakładanie ornatu bezpośrednio na habit mniszy lub celebrowanie Mszy w samej tylko stule (por. RS, 125). Stuła musi się zgadzać z kolorem ornatu (por. CEpol, 66; CWP, 114; OWMR, 337). Stuły nie wolno natomiast przywdziewać na ornat (por. PW, XIII, 4). Kapłani koncelebrujący – gdy zachodzi słuszna przyczyna – mogą ubrać tylko albę i stułę. Mogą też, jeśli nie ma wystarczającej liczby ornat w barwie dnia, przywdziać ornaty w kolorze białym. Przewodniczący zawsze ubiera ornat w barwie dnia (por. RS, 124). Diakon zakłada stułę na lewe ramię, prowadzi ją ukośnie przez piersi do prawego boku i tam ją spina lub wiąże (OWMR, 340). Od IX w. szatą diakońską jest dalmatyka. Diakonowi nie wolno asystować przy ołtarzu w samej komży i stule czy tym bardziej w komży, stule i dalmatyce (por. PW, XIII, 5). Przepisy liturgiczne dają mu możliwość jedynie nieużywania dalmatyki w mniej uroczystych celebracjach lub gdy jej brakuje (por. OWMR, 338). Niemniej jednak zaleca się tego nie czynić ze względu na tradycję Kościoła (por. RS, 125). Biskupi w sprawowaniu Mszy św. mogą użyć zakładanej pod ornat dalmatyki pontyfikalnej, zwłaszcza podczas szczególnie uroczystych celebracji, np. przy Mszy święceń, benedykcji opata i ksieni czy przy poświęceniu kościoła i ołtarza. Nie musi ona być w kolorze dnia. Zawsze może być biała (por. CEpol, 56).

Kapa od VIII w. jest szatą liturgiczną. Duchowni wszystkich trzech stopni święceń używają kapy przy udzielaniu niektórych sakramentów i sakramentaliów, celebracji liturgii godzin oraz uroczystych procesji (por. OWMR, 341). Biskup używa jej także, gdy przewodniczy celebracji mszalnej, nie sprawując Eucharystii (por. CEpol, 66; OWMR, 341).

1.3. Własne elementy stroju liturgicznego biskupa

Szczególnymi elementami stroju biskupa, wskazującymi na pełnię święceń oraz władzę jurysdykcyjną, są insygnia biskupie: mitra – nakrycie głowy, pastorał – laska pasterska oraz pierścień a także pektorał – krzyż noszony na piersi i piuska. Są to liturgiczne znaki władzy, godności i posługi pasterskiej (por. CEpol, 56-67; OWMR, 336-341). Jeśli biskup jest metropolitą, przysługuje mu paliusz – pas z białej wełny noszony na ramionach, ozdobiony czarnymi krzyżami i symbolizujący więź ze Stolicą Apostolską oraz władzę pasterską (por. CEpol, 57). Arcybiskupi rezydencjalni, którzy otrzymali od papieża paliusz, noszą go tylko na terenie swojej jurysdykcji. Używają go podczas Mszy wspólnotowej, szczególnie uroczystej oraz obrzędowej: gdy udzielają święceń, błogosławią opata lub ksienię albo podczas Mszy ma obrzęd konsekracji dziewic lub poświęcenie kościoła i ołtarza (por. CEpol, 62). Niektóre z tych odznak przysługują także poszczególnym kapłanom, którzy nie są biskupami, ale posiadają władzę jurysdykcyjną: legatom papieskim, opatom i prałatom mającym jurysdykcję na terytorium nienależącym do diecezji, administratorom apostolskim ustanowionym na stałe i opatom regularnym „de regimine” po benedykcji (por. PI, 1).

Ponadto administratorzy apostolscy ustanowieni na czas określony oraz wikariusze i prefekci apostolscy mogą używać insygniów z wyjątkiem pastorału a co za tym idzie – nie mają zwyczajnego prawa do zasiadania na katedrze (por. PI, 2). Jednak obydwie grupy kapłanów bez święceń biskupich mogą korzystać z insygniów i odznak pontyfikalnych tylko w czasie spełniania swej posługi na swoim terytorium (por. PI, 3). Wyjątek dotyczy jedynie opatów prymasów oraz opatów generalnych swoich kongregacji, którzy mogą używać swoich insygniów w każdym klasztorze swojego zgromadzenia (por. PI, 3). Natomiast opaci regularni de regimine po benedykcji mogą używać insygniów nie tylko w granicach swojego klasztoru, ale także w każdym innym klasztorze swego zgromadzenia, o ile tylko zgodę wyrazi na to opat miejsca lub przeor danego klasztoru (por. PI, 3). Kiedy utracą urząd (np. po upływie swej kadencji lub po złożeniu rezygnacji), mogą używać insygniów jedynie za zgodą opata lub przeora danego klasztoru – tak swojego, jak i innego wewnątrz własnego zgromadzenia (por. PI, 4). Obecnie obowiązujące powszechne prawo liturgiczne pozbawia możliwości używania insygniów biskupich kanonikom, proboszczom, czy beneficjentom (por. RVC, 3).

Arcybiskup metropolita krakowski, na mocy szczególnego przywileju może używać racjonału. Jest to szeroki, bogato haftowany pas, zakładany na barki na wierzch ornatu. Jest używany w szczególnie uroczystych celebracjach.

Biskupi mają swoje własne szaty chórowe. Są używane podczas celebracji liturgicznych i oficjalnych uroczystości. Mają one kolor fioletowy. Składają się z sutanny, mucetu, rokiety, pasa z frędzlami, piuski, biretu oraz pektorału (krzyża) na ozdobnym (przetykanym złotem) sznurze (por. CEpol, 63). Biskup może, tylko w swojej diecezji i to jedynie w najuroczystsze święta, użyć wielkiej kapy w kolorze fioletowym, ale bez narzuty z gronostaju (por. CEpol, 64).

Szaty liturgiczne winny być jak najpiękniejsze przy jednoczesnej prostocie (por. CWP, 116). Nie można używać w liturgii tandetnych i błyszczących materiałów ani nadmiernie przeładowanych symbolami. Szaty niewyprasowane a co jeszcze gorzej brudne, świadczą nie tylko o braku dobrego gustu, ale są wyrazem braku szacunku do świętych obrzędów. Szaty są ich wymownym znakiem (por. MTV, 51).

1.4. Kolory szat liturgicznych

W kościele używa się szat liturgicznych różnego koloru. Kolor szat liturgicznych symbolizuje tajemnice wiary i wyraża duchowy klimat celebracji.

Tabela ukazuje zasady doboru koloru szat liturgicznych Mszy roku liturgicznego:

W niektóre dni liturgiczne wolno także używać szat bardziej uroczystych, mimo że nie są one w kolorze dnia (por. OWMR, 346g). Chodzi tu o szaty okazałe z punktu widzenia historyczno-artystycznego (np. monumentalne ornaty), których używanie może korzystnie wpłynąć na wizualne podniesienie rangi celebracji. Jako że najczęściej są one wykonane w kolorach złotym lub srebrnym, dopuszcza się ich używanie zamiennie z każdym kolorem poza fioletem i czernią (por. RS, 127).

Tabela kolorów szat liturgicznych Mszy okolicznościowych i wotywnych:

 Wszystkie Msze, o których wyżej nie wspomniano a które znajdują się w zbiorze Mszy okolicznościowych i wotywnych, sprawuje się w kolorze dnia lub okresu liturgicznego (por. OWMR, 347).

Tabela kolorów szat liturgicznych Mszy obrzędowych:

Szczególnie uroczyste Msze św. przy udzielaniu święceń oraz przy udzielaniu bierzmowania mogą być sprawowane w szatach bardziej okazałych lub świątecznych (w kolorze złotym lub srebrnym), nawet jeśli ich barwa nie jest kolorem dnia (por. CEpol, 504, 536 i 560). Niemniej, wszystkie Msze obrzędowe, w których nie używa się koloru fioletowego, mogą być też sprawowane w szatach bardziej okazałych lub świątecznych (por. OWMR, 347; RS, 127).

Dawid Makowski

[1] To dotyczy także seminarzystów. Używanie przez nich podczas liturgii komży nałożonej na sutannę, jeśli są lektorem lub akolitą w drodze do święceń, jest sprzeczne z polskimi normami liturgicznymi (por. PW, XVI; ZIP, 21).

[2] Jeśli jest taki zwyczaj.

[3] Jeśli jest taki zwyczaj.

[4] Jeśli jest taki zwyczaj.

[5] Można użyć koloru białego, ale nie trzeba. Jeśli się go nie używa, stosuje się kolor dnia lub okresu liturgicznego (por. MRpol, 111”).

[6] Jak wyżej.