Artykuł Eugène’a Moellera pt. „Paulin II d’Aquilée et l’hymne Ubi caritas du mandatum du Jeudi-Saint” (Paulin II z Akwilei i hymn «Ubi caritas» obrzędu mandatum w Wielki Czwartek), opublikowany w czasopiśmie Questions liturgiques (80 (1999), s. 295–301), dotyczy historii hymnu Ubi caritas oraz jego związku z Paulinem II z Akwilei (ok. 726–802), uczonym i patriarchą Akwilei w epoce Karola Wielkiego. Autor analizuje pochodzenie hymnu, jego miejsce w liturgii Wielkiego Czwartku, a także jego formę poetycką i teologiczne przesłanie. Szczególną uwagę poświęca pytaniu, czy hymn rzeczywiście został skomponowany przez Paulina II oraz w jakim kontekście historycznym mógł powstać.
Moeller rozpoczyna od przedstawienia rozwoju poezji liturgicznej w okresie renesansu karolińskiego. Zwraca uwagę na niezwykłą aktywność twórczą tego czasu, kiedy rozwijały się zarówno poezja religijna, jak i muzyka liturgiczna. Wśród ważnych postaci wymienia Alkuina, Teodulfa z Orleanu i Benedykta z Aniane. Na tym tle przedstawia hymn Ubi caritas, który znalazł zastosowanie w obrzędzie mandatum sprawowanym w Wielki Czwartek. Autor zauważa, że tekst hymnu zachował się w średniowiecznych zbiorach liturgicznych, między innymi w rękopisach z XI i XII wieku. W niektórych źródłach występuje w skróconej postaci, obejmującej dziesięć z dwunastu pierwotnych strof, wraz z dodatkową strofą końcową. Hymn można odnaleźć również w późniejszych księgach liturgicznych, w tym w mszale rzymsko-franciszkańskim z lat 1278–1280 oraz w Mszale Rzymskim z 1474 roku.
Istotnym punktem wyjścia dla rozważań Moellera jest wcześniejsza hipoteza D. Norberga, według której hymn Ubi caritas został skomponowany przez Paulina II z Akwilei i po raz pierwszy wykonany podczas otwarcia synodu w Forum Iulii w 796 lub 797 roku. Autor przywołuje tę interpretację, aby umieścić hymn w szerszym kontekście twórczości poetyckiej epoki karolińskiej. Jednocześnie podkreśla, że nie chodzi wyłącznie o ustalenie autorstwa utworu, lecz także o zrozumienie jego formy, przeznaczenia i znaczenia liturgicznego.
W dalszej części artykułu Moeller przytacza tekst hymnu Ubi caritas i analizuje jego budowę. Refren Ubi caritas est vera, Deus ibi est („Gdzie prawdziwa miłość, tam jest Bóg”) powraca po kolejnych strofach i stanowi główną myśl teologiczną utworu. Hymn wzywa wiernych do jedności w miłości Chrystusa, wzajemnego umiłowania i przezwyciężania podziałów. Wskazuje, że prawdziwa miłość jest znakiem obecności Boga pośród zgromadzonej wspólnoty. W tym sensie tekst nie jest jedynie utworem poetyckim, lecz także formą liturgicznego pouczenia, które wyraża duchowy sens wspólnoty chrześcijańskiej. Autor zwraca następnie uwagę na rozwój poezji i muzyki liturgicznej w epoce karolińskiej. W tym okresie twórczość religijna rozwijała się w ścisłym związku z życiem monastycznym, działalnością szkół klasztornych i przemianami teologii. Moeller wskazuje, że rozwój poezji liturgicznej wiązał się z dążeniem do zachowania jedności tradycji rzymskiej, ale także z powstawaniem nowych form literackich i muzycznych. W tym kontekście hymn Ubi caritas stanowi przykład połączenia treści teologicznej z określoną strukturą poetycką, przystosowaną do wykonania liturgicznego.
Szczególnie interesująca jest analiza związku hymnu z obrzędem mandatum w Wielki Czwartek. Obrzęd ten wiąże się z gestem umywania nóg, który nawiązuje do ewangelicznego przykładu Chrystusa i Jego przykazania wzajemnej miłości. Umieszczenie hymnu Ubi caritas w tym kontekście podkreśla, że miłość chrześcijańska nie jest jedynie uczuciem ani abstrakcyjną zasadą moralną, ale powinna wyrażać się w konkretnych gestach służby, pokory i troski o drugiego człowieka. Refren hymnu interpretuje wspólnotę liturgiczną jako miejsce szczególnej obecności Boga, o ile jej członkowie trwają w prawdziwej miłości. W końcowej części artykułu Moeller omawia formę poetycką hymnu, zwracając uwagę na rytmikę, budowę strof i refren. Rozważania te wiążą się z hipotezą Norberga dotyczącą rozwoju poezji rytmicznej w epoce karolińskiej. Autor wskazuje na podobieństwa między Ubi caritas a innymi utworami przypisywanymi Paulinowi II, w tym hymnami o tematyce paschalnej. Analiza formy poetyckiej ma pomóc w określeniu miejsca utworu w historii średniowiecznej poezji liturgicznej. Zwraca przy tym uwagę na to, że tekst hymnu nie jest całkowicie oryginalny pod względem wszystkich zastosowanych motywów, lecz wykorzystuje także wcześniejsze tradycje biblijne i poetyckie.
Podsumowując, artykuł Moellera przedstawia hymn Ubi caritas jako ważne świadectwo rozwoju poezji liturgicznej w epoce karolińskiej. Autor łączy analizę historyczną, liturgiczną, teologiczną i literacką, aby ukazać zarówno możliwe autorstwo Paulina II z Akwilei, jak i znaczenie hymnu w obrzędzie mandatum Wielkiego Czwartku. Zasadniczym przesłaniem tekstu jest ukazanie związku między liturgią, poezją i życiem wspólnoty chrześcijańskiej: hymn wyraża przekonanie, że prawdziwa miłość, urzeczywistniana w jedności i wzajemnej służbie, jest znakiem obecności Boga pośród wiernych.
Opr. Dawid Makowski