Artykuł Paula De Clercka pt. La réforme liturgique: ce qui reste à faire (Reforma liturgiczna: co pozostaje jeszcze do zrobienia) został opublikowany w 2010 roku w czasopiśmie naukowym Questions Liturgiques (91, 1–2, s. 64–75). W artykule autor podejmuje zagadnienie recepcji reformy liturgicznej zapoczątkowanej przez Sobór Watykański II. Zastanawia się, które elementy odnowy zostały już przyjęte w życiu Kościoła, a które nadal wymagają pogłębienia. Podkreśla, że reforma liturgiczna nie może być utożsamiana wyłącznie ze zmianą ksiąg liturgicznych, tekstów i obrzędów. Jej rzeczywista realizacja wymaga również przemiany sposobu rozumienia liturgii, właściwego przygotowania osób odpowiedzialnych za jej sprawowanie oraz formacji wiernych.
De Clerck zauważa, że niektóre elementy reformy zostały przyjęte stosunkowo szybko. Należą do nich między innymi wprowadzenie języków narodowych do liturgii, koncelebracja, celebracja przy ołtarzu zwróconym w stronę zgromadzenia, modlitwa powszechna, nowe modlitwy eucharystyczne oraz odnowiony lekcjonarz. Autor zwraca jednak uwagę, że samo wprowadzenie nowych rozwiązań nie oznacza jeszcze pełnego zrozumienia ich znaczenia. Można bowiem stosować odnowione obrzędy, a jednocześnie zachowywać sposób myślenia o liturgii, który nie uwzględnia w wystarczającym stopniu jej natury jako działania całego Kościoła. Dlatego istotne jest nie tylko przestrzeganie przepisów, lecz także rozumienie teologicznego znaczenia poszczególnych elementów celebracji.
W dalszej części artykułu autor wskazuje na obszary, w których recepcja reformy przebiegała wolniej. Zwraca uwagę między innymi na katechumenat dorosłych, przestrzeń liturgiczną, Komunię świętą pod obiema postaciami oraz liturgię godzin, która powinna zajmować ważniejsze miejsce w życiu wspólnot chrześcijańskich. Szczególnie istotna jest dla niego kwestia rozumienia Eucharystii. De Clerck podkreśla, że konieczne jest pogłębienie świadomości wspólnotowego charakteru celebracji oraz właściwe rozumienie modlitwy eucharystycznej. Nie jest ona jedynie tekstem wypowiadanym przez celebransa, lecz centralną modlitwą Kościoła podczas Mszy świętej. Jej znaczenie obejmuje całą strukturę celebracji, a udział zgromadzenia wyraża się między innymi w słuchaniu, aklamacjach i końcowym „Amen”. Autor zwraca również uwagę na znaczenie Komunii świętej, która powinna być postrzegana nie jako odizolowany akt indywidualnej pobożności, lecz jako uczestnictwo w misterium paschalnym Chrystusa i znak jedności Kościoła.
Kolejnym zagadnieniem jest sakrament pokuty i pojednania. De Clerck wskazuje na potrzebę głębszego przyjęcia odnowionego obrzędu tego sakramentu oraz lepszego zrozumienia znaczenia słowa Bożego, nawrócenia i pojednania. Autor podkreśla również potrzebę dalszej pracy nad modlitwami mszalnymi i repertuarem śpiewów liturgicznych. W jego ocenie nie wystarczy samo wprowadzenie nowych tekstów i melodii. Powinny one odpowiadać strukturze celebracji, wyrażać jej treść teologiczną i wspierać rzeczywiste uczestnictwo zgromadzenia.
Istotnym elementem artykułu jest refleksja nad formacją liturgiczną. Autor podkreśla, że konieczne jest zarówno poznawanie struktury obrzędów, tekstów i symboli, jak i wprowadzanie wiernych w ich głębsze znaczenie. Szczególne miejsce zajmuje tutaj mistagogia, czyli wyjaśnianie misteriów wiary poprzez odniesienie do celebrowanych obrzędów. Nie wystarczy bowiem przekazać informacji o tym, jakie czynności wykonuje się podczas liturgii. Należy również pomóc wiernym zrozumieć, jakie znaczenie mają te czynności i w jaki sposób wyrażają misterium zbawienia. Formacja powinna obejmować także osoby odpowiedzialne za przygotowanie i prowadzenie celebracji, aby potrafiły łączyć znajomość przepisów liturgicznych z rozumieniem teologicznego znaczenia obrzędów.
Ostatecznie De Clerck wskazuje, że celem reformy liturgicznej nie jest jedynie dostosowanie zewnętrznej formy celebracji do współczesnych potrzeb. Jej głębszym celem jest umożliwienie pełniejszego uczestnictwa w misterium Chrystusa, szczególnie w Jego śmierci i zmartwychwstaniu, oraz kształtowanie życia chrześcijańskiego przez liturgię. Najważniejsza myśl artykułu polega na tym, że recepcja reformy liturgicznej nie kończy się wraz z opublikowaniem nowych ksiąg, lecz wymaga stopniowego przyswajania jej założeń przez cały Kościół. Autor podkreśla, że Sobór Watykański II nie jest jedynie wydarzeniem zamkniętym w przeszłości, lecz pozostaje wyzwaniem dla współczesnego Kościoła. Z tego względu tekst De Clercka jest ważny dla badań nad posoborową odnową liturgii, ponieważ zwraca uwagę na różnicę między formalnym wprowadzeniem reformy a jej rzeczywistym przyjęciem w świadomości wiernych, praktyce celebracyjnej i życiu wspólnot chrześcijańskich.
Opr. Dawid Makowski